Do Rzecznika Praw Obywatelskich wpłynęły skargi emerytowanych pielęgniarek i położnych oraz zbiorowy protest Komitetu Emerytowanych Pielęgniarek i Położnych dotyczące zasad zwolnienia z opłacania składek członkowskich. Sprawa dotyczy dwóch zagadnień: konieczności złożenia w okręgowej izbie oryginału dokumentu prawa wykonywania zawodu oraz nowego sposobu ustalania wysokości składki członkowskiej.

Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił w tej sprawie do Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych. W odpowiedzi samorząd zawodowy wyjaśnił przyczyny dotychczasowych rozwiązań, ale jednocześnie zapowiedział, że obowiązujące regulacje zostaną ponownie przeanalizowane.

Składki i dokument PWZ: czego dotyczy problem?

Sprawa dotyczy pielęgniarek i położnych, które zaprzestały wykonywania zawodu, w tym osób emerytowanych. Zgodnie z obowiązującymi zasadami, aby skorzystać ze zwolnienia z opłacania składek członkowskich, osoba taka musi złożyć we właściwej okręgowej izbie pielęgniarek i położnych oryginał dokumentu prawa wykonywania zawodu.

W piśmie RPO wskazano, że dla wielu emerytowanych pielęgniarek i położnych możliwość zachowania dokumentu potwierdzającego prawo wykonywania zawodu ma duże znaczenie symboliczne. Jest on traktowany nie tylko jako dokument urzędowy, ale także jako potwierdzenie wieloletniej pracy zawodowej i przynależności do zawodu wykonywanego często przez całe życie. RPO odnotował, że osoby zwracające się do Biura RPO odbierają konieczność złożenia dokumentu PWZ jako warunek trudny do zaakceptowania, zwłaszcza gdy zaprzestały wykonywania zawodu z powodu przejścia na emeryturę.  

Problem nie dotyczy wyłącznie emerytowanych pielęgniarek i położnych. RPO zwrócił uwagę, że podobna sytuacja może dotyczyć także osób, których aktywność zawodowa ogranicza się do wolontariatu. Jeżeli chcą one skorzystać ze zwolnienia z opłacania składek, również muszą złożyć stosowne oświadczenie o zaprzestaniu wykonywania zawodu oraz zdeponować dokument PWZ w izbie.  

Prawo wykonywania zawodu a dokument PWZ: ważne rozróżnienie

Istotnym elementem sprawy jest rozróżnienie między samym prawem wykonywania zawodu a dokumentem potwierdzającym to prawo.

RPO w swoim wystąpieniu wskazał, że prawo wykonywania zawodu jest uprawnieniem stwierdzanym przez właściwą okręgową radę pielęgniarek i położnych. Natomiast dokument „Prawo wykonywania zawodu” potwierdza posiadanie tego uprawnienia i status zawodowy. Innymi słowy: dokument PWZ jest potwierdzeniem prawa, ale nie jest samym prawem wykonywania zawodu. Rzecznik zwrócił uwagę, że przejście na emeryturę albo faktyczne zaprzestanie wykonywania zawodu nie oznacza automatycznego wygaśnięcia prawa wykonywania zawodu. Ustawowe przesłanki wygaśnięcia prawa wykonywania zawodu są określone odrębnie i nie obejmują samego faktu zakończenia aktywności zawodowej z powodu emerytury. RPO podkreślił także, że przepisy powszechnie obowiązujące nie przewidują w takiej sytuacji obowiązku zwrotu dokumentu PWZ.  

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Pielęgniarka lub położna, która zaprzestaje wykonywania zawodu, nie traci z tego powodu automatycznie prawa wykonywania zawodu. Spór dotyczy więc nie samego prawa, ale warunków zwolnienia ze składek oraz tego, czy jednym z tych warunków powinno być pozostawienie oryginału dokumentu PWZ w izbie.

RPO zwrócił również uwagę, że wcześniejsze regulacje dotyczące składek członkowskich nie przewidywały złożenia oryginału dokumentu PWZ jako warunku zwolnienia z obowiązku opłacania składki. Zgodnie z poprzednią uchwałą z opłacania składek zwolnione były m.in. osoby, które zaprzestały wykonywania zawodu i złożyły wniosek w okręgowej izbie, osoby wykonujące zawód wyłącznie w formie wolontariatu oraz osoby niepracujące posiadające status emeryta, rencisty lub pobierające świadczenie przedemerytalne.  

W ocenie RPO obecne rozwiązanie powoduje, że osoby niewykonujące zawodu, które chcą zachować dokument PWZ, muszą nadal opłacać składkę członkowską. Rzecznik poprosił więc NRPiP o wyjaśnienie przyczyn wprowadzenia zmian oraz o informację, czy rozważano rozwiązania alternatywne, takie, które pozwalałyby na zwolnienie ze składek przy jednoczesnym zachowaniu dokumentu PWZ.  

Nowa wysokość składki członkowskiej

Drugim zagadnieniem poruszonym w piśmie RPO jest sposób ustalania wysokości składki członkowskiej.

Uchwała podjęta 23 września 2024 r. przez I Nadzwyczajny Krajowy Zjazd Pielęgniarek i Położnych VIII kadencji, obowiązująca od 1 kwietnia 2025 r., przewiduje, że miesięczna składka członkowska wynosi 1% przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w poprzednim roku kalendarzowym, ogłoszonego przez Prezesa GUS, po zaokrągleniu do pełnego złotego.  

Osoby zwracające się do RPO wskazywały, że nowy sposób ustalania składki jest jednolity, ale może nie uwzględniać różnic w sytuacji materialnej, życiowej oraz dochodowej poszczególnych pielęgniarek i położnych. RPO zaznaczył przy tym, że zmiana sposobu ustalania wysokości składek mieści się w kompetencjach samorządu zawodowego. Mimo to, ze względu na wpływające skargi, zwrócił się do NRPiP o przedstawienie stanowiska także w tej sprawie.  

Co odpowiedziała NRPiP?

W odpowiedzi Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych podkreśliła, że obowiązek pozostawienia dokumentu PWZ we właściwej okręgowej izbie nie był i nie jest tożsamy z utratą prawa wykonywania zawodu. Samorząd zawodowy wskazał, że odróżnia samo uprawnienie do wykonywania zawodu od dokumentu, który to uprawnienie potwierdza. Osoba zgłaszająca zaprzestanie wykonywania zawodu nie traci prawa wykonywania zawodu, lecz deklaruje, że nie korzysta z tego uprawnienia w praktyce zawodowej.  

NRPiP wyjaśniła, że rozwiązanie polegające na pozostawianiu dokumentu PWZ w aktach osobowych właściwej izby zostało wprowadzone uchwałą z 2013 r. Jak wskazano w odpowiedzi, miało ono charakter praktyczny i było związane z koniecznością ochrony interesu publicznego. Według samorządu dochodziło wcześniej do sytuacji, w których osoby deklarujące zaprzestanie wykonywania zawodu nie pozostawiały dokumentu PWZ w izbie, a następnie nadal posługiwały się tym dokumentem lub jego kopią przy wykonywaniu zawodu. Powodowało to rozbieżność między stanem deklarowanym wobec samorządu a stanem faktycznym.  

Samorząd wskazał także, że rozwiązanie to było następnie podtrzymywane w kolejnych uchwałach, w tym w 2014 i 2018 r., ponieważ w tamtym okresie nadal istniała potrzeba zapewnienia zgodności między danymi rejestrowymi a rzeczywistym statusem wykonywania zawodu.  

Jednym z ważniejszych fragmentów odpowiedzi NRPiP jest odniesienie do obecnego funkcjonowania systemów teleinformatycznych ochrony zdrowia. Samorząd zawodowy wskazał, że Centralny Rejestr Pielęgniarek i Położnych jest obecnie połączony z Centralnym Wykazem Pracowników Medycznych, a zmiany wprowadzane w rejestrze są przekazywane do centralnego systemu i odzwierciedlane w terminie do 24 godzin. W ocenie NRPiP ogranicza to ryzyko niezgodności między stanem rejestrowym a informacją funkcjonującą w systemach teleinformatycznych.  

NRPiP przyznała, że w związku z tym dostrzega potrzebę ponownej oceny obowiązujących rozwiązań dotyczących deponowania dokumentu prawa wykonywania zawodu. W odpowiedzi podkreślono również, że samorząd ma świadomość osobistego i symbolicznego znaczenia dokumentu PWZ dla wielu pielęgniarek i położnych. Co istotne, NIPiP wskazała, że w aktualnych warunkach organizacyjnych i systemowych nie zachodzi już taka potrzeba stosowania dawnych środków, jaka istniała w dacie podejmowania wcześniejszych uchwał. To istotny element odpowiedzi, ponieważ pokazuje, że samorząd nie zamyka tematu i dopuszcza możliwość ponownej oceny obowiązujących zasad.

Dlaczego zmieniono sposób naliczania składki?

Odnosząc się do wysokości składki członkowskiej, NRPiP wskazała, że decyzja została podjęta przez I Nadzwyczajny Krajowy Zjazd Pielęgniarek i Położnych VIII kadencji, który odbył się w dniach 22–24 września 2024 r. Samorząd podkreślił, że Krajowy Zjazd jest najwyższym organem samorządu zawodowego, a uchwała została przyjęta w demokratycznej procedurze przez delegatów wybranych w regionach kraju.  

W odpowiedzi NRPiP wskazano, że na zjeździe procedowano wnioski dotyczące składki członkowskiej, a sama zmiana miała służyć ujednoliceniu zasad naliczania składki, powiązaniu jej wysokości z obiektywnym i corocznie ogłaszanym wskaźnikiem, uproszczeniu systemu, zwiększeniu jego przejrzystości oraz zapewnieniu stabilności finansowania samorządu zawodowego. Jednocześnie samorząd przyznał, że zmiana jest szczególnie odczuwalna dla części członków, w tym osób będących na emeryturze, rencie lub niewykonujących zawodu. W odpowiedzi wskazano, że zgłaszane postulaty są analizowane i pozostają otwarte na dalszą ocenę skutków obowiązujących regulacji.  

Najważniejszy praktyczny wniosek z odpowiedzi NRPiP jest taki, że sprawa nie została definitywnie zamknięta. Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych poinformowała, że dostrzega potrzebę weryfikacji obowiązujących regulacji. Kwestie dotyczące zarówno dokumentu prawa wykonywania zawodu, jak i sposobu ustalania składki członkowskiej mają zostać poddane analizie na najbliższym Krajowym Zjeździe Pielęgniarek i Położnych. O podjętych decyzjach NRPiP ma poinformować RPO odrębnym pismem.  

Oznacza to, że obecnie nie ma jeszcze ostatecznej informacji o ewentualnej zmianie zasad. Jest natomiast oficjalna zapowiedź, że temat zostanie ponownie przeanalizowany przez samorząd zawodowy.

Co to oznacza dla pielęgniarek i położnych?

Dla pielęgniarek i położnych, zwłaszcza emerytowanych, niewykonujących zawodu lub wykonujących aktywność wyłącznie w ograniczonej formie, sprawa ma znaczenie praktyczne i symboliczne. Praktyczne, ponieważ dotyczy obowiązku opłacania składek oraz warunków zwolnienia z tego obowiązku. Symboliczne, ponieważ dokument prawa wykonywania zawodu dla wielu osób jest potwierdzeniem całej drogi zawodowej, lat pracy, odpowiedzialności i przynależności do zawodu.

Warto podkreślić, że stanowiska RPO i NRPiP nie są w tej sprawie całkowicie przeciwstawne. RPO wskazuje na potrzebę ochrony praw i interesów osób, które zakończyły aktywność zawodową, ale chcą zachować dokument PWZ. NRPiP wyjaśnia, dlaczego wcześniejsze rozwiązania zostały wprowadzone, ale jednocześnie przyznaje, że obecne warunki systemowe są inne i uzasadniają ponowną ocenę regulacji.

------------

Sprawa składek członkowskich pielęgniarek i położnych pokazuje szerszy problem dotyczący statusu osób, które formalnie pozostają członkami samorządu zawodowego, ale nie wykonują już zawodu. Dotyczy także pytania, czy zwolnienie z opłacania składek powinno być powiązane z koniecznością pozostawienia w izbie oryginału dokumentu prawa wykonywania zawodu.

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę na wątpliwości zgłaszane przez emerytowane pielęgniarki i położne oraz osoby wykonujące zawód w formie wolontariatu. NRPiP przedstawiła uzasadnienie dotychczasowych rozwiązań, ale zapowiedziała ich ponowną analizę.

Na tym etapie kluczowe jest więc oczekiwanie na dalsze decyzje samorządu zawodowego. Dopiero one pokażą, czy zasady dotyczące składek i dokumentu PWZ zostaną zmienione.

Żródło:

Rzecznik Praw Obywatelskich: Sprawa składek członkowskich pielęgniarek i położnych. https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-pielegniarki-polozne-skladki-czlonkowskie dostęp: 30.04.2026

Zdjęcie: Adobe Stock

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Został przygotowany na podstawie pisma Rzecznika Praw Obywatelskich do Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych z 12 marca 2026 r. oraz odpowiedzi NRPiP z 10 kwietnia 2026 r. Tekst nie stanowi porady prawnej ani oficjalnej wykładni przepisów. W indywidualnych sprawach dotyczących składek członkowskich, statusu członkostwa w samorządzie zawodowym, zwolnienia z opłacania składek lub dokumentu prawa wykonywania zawodu należy kontaktować się z właściwą okręgową izbą pielęgniarek i położnych albo skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej.