Ministerstwo Zdrowia przedstawiło projekt nowej ustawy regulującej wykonywanie zawodu pielęgniarki i zawodu położnej. Projekt obejmuje m.in. zakres kompetencji zawodowych, poziomy kompetencyjne, zaawansowaną praktykę pielęgniarską i położniczą, kształcenie przeddyplomowe i podyplomowe, akredytację, egzaminy, rejestry oraz zasady uznawania kwalifikacji osób spoza Unii Europejskiej. Przeczytaliśmy 135 stron projektu ustawy i 32 strony uzasadnienia - piszemy, co konkretnie przewidują projektowane przepisy. 

Na wstępie trzeba podkreślić: omawiane rozwiązania są na etapie projektu. Oznacza to, że mogą jeszcze ulec zmianie w toku prac legislacyjnych.

Dlaczego przygotowano nową ustawę?

W uzasadnieniu projektu wskazano, że obecna ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej obowiązuje od 2011 roku, a więc od około 15 lat. W tym czasie zmienił się system ochrony zdrowia, zakres zadań wykonywanych przez pielęgniarki i położne, potrzeby pacjentów, organizacja świadczeń oraz oczekiwania wobec samodzielności zawodowej tych grup. Projekt ma więc uporządkować przepisy i dostosować je do aktualnych realiów wykonywania zawodu. Projektowana ustawa ma regulować pięć głównych obszarów:

• wykonywanie zawodu pielęgniarki i położnej
• uzyskiwanie prawa wykonywania zawodu
• prowadzenie rejestrów
• kształcenie przeddyplomowe
• ustawiczny rozwój zawodowy – ten punkt został dodany w porównaniu z zapisami ustawy z 2011

Katalog czynności zawodowych pielęgniarki/położnej - poszerzenie 

Jednym z podstawowych założeń projektu jest doprecyzowanie i poszerzenie katalogu czynności zawodowych pielęgniarki i położnej. W ocenie projektodawcy obecne przepisy zbyt wąsko opisują realny zakres pracy tych zawodów i nie zawsze odzwierciedlają kompetencje, które pielęgniarki i położne już dziś wykorzystują w praktyce.  W projekcie wskazano m.in. na możliwość kierowania pacjentów na określone badania diagnostyczne, ordynowania leków i wyrobów medycznych, udzielania porad pielęgniarskich i położniczych, koordynowania opieki, zarządzania procesem pielęgnowania, prowadzenia działań z zakresu jakości świadczeń oraz realizowania praktyki opartej na dowodach naukowych. W przypadku pielęgniarki projekt wymienia również m.in. stwierdzanie zgonu w określonych obszarach opieki (opieka paliatywna, opieka długoterminowa) oraz wystawianie zaświadczeń o czasowej niezdolności do pracy do 5 dni.  

W przypadku położnej projekt szerzej opisuje samodzielność zawodową w opiece nad kobietą w różnych okresach życia, w ciąży, porodzie, połogu, opiece nad noworodkiem, profilaktyce chorób kobiecych, zdrowiu reprodukcyjnym, edukacji zdrowotnej oraz opiece ginekologicznej, ginekologiczno-onkologicznej i uroginekologicznej. O kontrowersjach związanych z projektem ustawy, a dotyczącym zawodu położnej pisaliśmy w artykule: Projekt ustawy o zawodzie położnej budzi kontrowersje. Spór o kształcenie położnych

Ważne jest także to, że projekt przewiduje uznanie za wykonywanie zawodu niektórych form zatrudnienia, które obecnie nie zawsze są traktowane jako praca w zawodzie. Chodzi m.in. o pracę pielęgniarki w środowiskowych domach samopomocy, zakładach aktywności zawodowej, zakładach pracy chronionej czy ośrodkach rehabilitacji społecznej i zawodowej osób z niepełnosprawnościami.  

Nowe poziomy kompetencyjne

 Projekt wprowadza trzy poziomy kompetencyjne dla pielęgniarek i położnych:

·       pielęgniarka/położna ogólna

·       pielęgniarka/położna kwalifikowana

·       pielęgniarka/położna kliniczna

Poziomy te mają być powiązane z ukończonym kształceniem przeddyplomowym, kwalifikacjami podyplomowymi oraz posiadanymi kompetencjami. Projekt nie tworzy więc jednego, jednakowego poziomu dla wszystkich osób wykonujących zawód, lecz próbuje uporządkować ścieżkę rozwoju zawodowego w zależności od wykształcenia i dodatkowych kwalifikacji.

Pielęgniarka ogólna

Zgodnie z projektem, poziom pielęgniarki ogólnej obejmowałby osobę, która:

·       ukończyła liceum medyczne,

·       albo szkołę policealną lub pomaturalną kształcącą w zawodzie pielęgniarki

·       albo uzyskała tytuł licencjata pielęgniarstwa

·       i posiada prawo wykonywania zawodu.

To podstawowy poziom kompetencyjny, obejmujący zarówno pielęgniarki wykształcone w dawnych modelach kształcenia, jak i osoby po studiach pierwszego stopnia na kierunku pielęgniarstwo. Projekt wskazuje więc, że samo posiadanie prawa wykonywania zawodu i podstawowego wykształcenia pielęgniarskiego lokuje pielęgniarkę na poziomie ogólnym.

Pielęgniarka kwalifikowana

Poziom pielęgniarki kwalifikowanej projekt wiąże z wyższym poziomem wykształcenia albo dodatkowymi kwalifikacjami podyplomowymi. Zgodnie z projektem byłaby to osoba, która:

·       uzyskała tytuł magistra pielęgniarstwa,

·       albo uzyskała tytuł magistra w zakresie pielęgniarstwa przed 2005 r.

·       albo jako pielęgniarka z poziomu ogólnego ukończyła kurs kwalifikacyjny

·       albo uzyskała tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa lub w dziedzinie mającej zastosowanie w ochronie zdrowia

·       i posiada prawo wykonywania zawodu

Oznacza to, że na poziomie kwalifikowanym znalazłyby się zarówno pielęgniarki z tytułem magistra, jak i pielęgniarki, które rozwinęły kwalifikacje przez kurs kwalifikacyjny lub specjalizację. Ten poziom ma więc odzwierciedlać dodatkowe przygotowanie zawodowe wykraczające poza podstawowe uprawnienia do wykonywania zawodu.

Pielęgniarka kliniczna

Najwyższym z trzech poziomów kompetencyjnych przewidzianych w projekcie jest pielęgniarka kliniczna. Projekt zakłada, że byłaby to osoba, która:

·       uzyskała tytuł magistra pielęgniarstwa,

·       albo uzyskała tytuł magistra w zakresie pielęgniarstwa rozpoczętego przed 2005 r.,

·       oraz uzyskała tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa lub w dziedzinie mającej zastosowanie w ochronie zdrowia

·       i posiada prawo wykonywania zawodu

W praktyce poziom kliniczny ma więc łączyć dwa elementy: wykształcenie magisterskie oraz specjalizację. To poziom przeznaczony dla pielęgniarek z najwyższym formalnym przygotowaniem zawodowym w ramach trzystopniowego modelu kompetencji.

 Analogiczny podział projekt przewiduje dla położnych. Poziom położnej ogólnej obejmowałby osobę, która:

·       ukończyła szkołę policealną lub pomaturalną kształcącą w zawodzie położnej

·       albo uzyskała tytuł licencjata położnictwa

·       i posiada prawo wykonywania zawodu.

Poziom położnej kwalifikowanej projekt przypisuje osobie, która:

·       uzyskała tytuł magistra położnictwa

·       albo uzyskała tytuł magistra w zakresie położnictwa przed 2005 r.

·       albo uzyskała tytuł magistra w zakresie pielęgniarstwa przed 2005 r.,

·       albo jako położna ogólna ukończyła kurs kwalifikacyjny,

·       albo uzyskała tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa, położnictwa lub w dziedzinie mającej zastosowanie w ochronie zdrowia,

·       i posiada prawo wykonywania zawodu.

Ten poziom obejmowałby więc położne z wykształceniem magisterskim albo dodatkowymi kwalifikacjami podyplomowymi. W projekcie uwzględniono również osoby z dawnymi ścieżkami kształcenia, w tym magisterium z pielęgniarstwa uzyskane przed 2005 rokiem.

Poziom położnej klinicznej projekt przewiduje dla osoby, która:

·       uzyskała tytuł magistra położnictwa,

·       albo uzyskała tytuł magistra w zakresie położnictwa przed 2005 r.,

·       albo uzyskała tytuł magistra w zakresie pielęgniarstwa przed 2005 r.,

·       oraz uzyskała tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa, położnictwa lub w dziedzinie mającej zastosowanie w ochronie zdrowia

·       i posiada prawo wykonywania zawodu

Podobnie jak w przypadku pielęgniarki klinicznej, projekt łączy tutaj wykształcenie magisterskie ze specjalizacją. Położna kliniczna byłaby więc najwyższym poziomem kompetencyjnym w projektowanym trzystopniowym modelu.

WAŻNE: sama nazwa poziomu nie przesądza jeszcze o zakresie czynności - projekt nie opisuje w ustawie pełnego wykazu czynności przypisanych do każdego poziomu. Ustawa ma wprowadzić sam podział na poziomy, natomiast szczegółowy wykaz czynności zawodowych pielęgniarki i położnej w określonych obszarach świadczeń zdrowotnych ma zostać określony w rozporządzeniu ministra zdrowia. To oznacza, że dopiero akt wykonawczy (rozporządzenie) pokaże, jakie konkretne czynności będą przypisane do pielęgniarki ogólnej, kwalifikowanej i klinicznej oraz odpowiednio do położnej ogólnej, kwalifikowanej i klinicznej. 

APN, czyli pielęgniarka i położna zaawansowanej praktyki

Projekt wprowadza pojęcie pielęgniarki i położnej zaawansowanej praktyki zawodowej, czyli APN. Według projektu pielęgniarką APN będzie mogła być osoba, która:

·       posiada tytuł magistra pielęgniarstwa lub magistra w zakresie pielęgniarstwa rozpoczętego przed 2005 r.

·       tytuł specjalisty w danej dziedzinie

·       minimum 10 lat doświadczenia zawodowego, w tym co najmniej 5 lat udzielania świadczeń zdrowotnych w danej dziedzinie

·       potwierdzenie kompetencji pielęgniarki APN.  

Analogiczne rozwiązanie przewidziano dla położnych APN. 

Projekt zakłada więc wyodrębnienie w systemie grupy wysoko wykwalifikowanych pielęgniarek i położnych, które miałyby wykonywać świadczenia w rozszerzonym zakresie samodzielności i odpowiedzialności zawodowej. Według projektu grupa pielęgniarek i położnych APN miałaby stanowić około 2% ogółu pielęgniarek i położnych zatrudnionych w systemie ochrony zdrowia. Przy obecnej liczbie zatrudnionych pielęgniarek i położnych oznaczałoby to szacunkowo około 5,5 tys. osób. Projekt nie wskazuje jednak konkretnej liczby etatów ani osób, podaje jedynie procentowy szacunek.  

Brak jest natomiast bliższych szczegółów jak wyglądałoby owo: „potwierdzenie kompetencji pielęgniarki/położnej APN”. 

Pielęgniarka systemu

Projekt osobno odnosi się także do pielęgniarki systemu, czyli pielęgniarki wykonującej zadania w rozumieniu przepisów o Państwowym Ratownictwie Medycznym. Nie jest to kolejny poziom kompetencyjny, lecz szczególna rola związana z wykonywaniem medycznych czynności ratunkowych.  Projekt przewiduje, że szczegółowy wykaz czynności ratunkowych, które pielęgniarka systemu będzie mogła wykonywać samodzielnie, oraz świadczeń zdrowotnych wykonywanych samodzielnie albo na zlecenie lekarza, zostanie określony w rozporządzeniu ministra zdrowia. Nie jest to rozwiązanie całkowicie nowe. Obecnie zakres medycznych czynności ratunkowych wykonywanych przez pielęgniarkę systemu oraz wykazy produktów leczniczych są już określane w przepisach wykonawczych. Zapisy w projektowanej ustawie należy więc traktować raczej jako kontynuację i uporządkowanie tej konstrukcji prawnej, a nie jako wprowadzenie uprawnień pielęgniarki systemu od zera.

Kształcenie położnych - najgorętszy punkt sporu

Jednym z najbardziej dyskutowanych elementów projektu są zmiany dotyczące kształcenia położnych. Projekt przewiduje, że kwalifikacje położnej będzie można uzyskać po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku pielęgniarstwo oraz dodatkowego kształcenia trwającego co najmniej 18 miesięcy i obejmującego co najmniej 3000 godzin.  

Według uzasadnienia takie rozwiązanie ma być spójne z regulacjami unijnymi i ma odpowiadać na trudną sytuację zawodową położnych wynikającą m.in. ze zmian demograficznych i zamykania oddziałów położniczo-ginekologicznych. Projektodawca wskazuje, że położne miałyby dzięki temu możliwość pracy, w zależności od potrzeb systemu, jako pielęgniarki lub położne.  

Ten punkt nie jest jednak zmianą wyłącznie techniczną. W praktyce oznacza zasadniczą zmianę filozofii kształcenia położnych. Dotyka bowiem pytania, czy położnictwo ma pozostać odrębną ścieżką kształcenia od początku studiów, czy też ma być budowane na wcześniejszym przygotowaniu pielęgniarskim. To właśnie ten obszar budzi największe emocje w środowisku. Pisaliśmy o tym w artykule: Projekt ustawy o zawodzie położnej budzi kontrowersje. Spór o kształcenie położnych 

Studia tylko stacjonarne

Projekt zakłada ważne zmiany w organizacji kształcenia pielęgniarek i położnych. Zgodnie z projektowanymi przepisami studia pierwszego stopnia na kierunku pielęgniarstwo oraz położnictwo miałyby być prowadzone wyłącznie w formie stacjonarnej.

To jedna z ważniejszych zmian dotyczących uczelni kształcących przyszłe pielęgniarki i położne. W uzasadnieniu projektu wskazano, że do Ministerstwa Zdrowia trafiały sygnały o nieprawidłowościach w procesie kształcenia, w tym przede wszystkim o nadmiernym wykorzystywaniu kształcenia prowadzonego z wykorzystaniem metod i technik na odległość. Projektodawca zwraca uwagę, że w przypadku kierunków przygotowujących do wykonywania zawodów medycznych szczególne znaczenie ma bezpośredni kontakt z osobą prowadzącą zajęcia, zajęcia praktyczne, ćwiczenia oraz kształcenie kliniczne.

Zmiany mają dotyczyć także studiów drugiego stopnia. Projekt zakłada, że kształcenie na studiach magisterskich będzie mogła prowadzić tylko taka uczelnia, która prowadzi również studia pierwszego stopnia na danym kierunku. Oznacza to, że uczelnia nie mogłaby uruchomić wyłącznie studiów drugiego stopnia bez wcześniejszego prowadzenia kształcenia licencjackiego. 

Ordynowanie leków i wystawianie recept

Projekt wpisuje ordynowanie leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wystawianie recept do katalogu czynności zawodowych pielęgniarki i położnej. Dotyczy to zarówno samodzielnego ordynowania w zakresie wynikającym z kwalifikacji i odrębnych przepisów, jak i wystawiania recept w ramach kontynuacji zlecenia lekarskiego. Projekt przewiduje także możliwość wystawiania zleceń albo recept na wyroby medyczne. Nie oznacza to jednak nieograniczonego prawa do przepisywania wszystkich leków, zakres tych uprawnień pozostaje związany z kwalifikacjami, kompetencjami oraz przepisami szczegółowymi. Dla praktyki zawodowej oznacza to dalsze wzmacnianie samodzielności pielęgniarek i położnych w obszarze farmakoterapii, ale w granicach określonych przez kwalifikacje, poziom kompetencyjny i przepisy wykonawcze. 

Kwalifikacje cudzoziemców i egzamin z języka polskiego

Projekt przewiduje nowe rozwiązania dotyczące osób z kwalifikacjami uzyskanymi poza polskim systemem kształcenia. W przypadku dyplomów spoza UE projekt zakłada możliwość uznania kwalifikacji po zdaniu Państwowego Egzaminu Weryfikacyjnego przeprowadzanego przez CEM. Egzamin ma odbywać się dwa razy w roku. Projekt wprowadza także podstawę prawną do przeprowadzania przez NRPiP egzaminu z języka polskiego dla osób ubiegających się o prawo wykonywania zawodu, jeżeli nie spełniają innych warunków potwierdzających znajomość języka.  Z punktu widzenia bezpieczeństwa pacjenta szczególnie istotne jest to, że projekt łączy dostęp do wykonywania zawodu z formalnym dyplomem i weryfikacją kwalifikacji i komunikacji w języku polskim. 

Punkty edukacyjne i ustawiczny rozwój zawodowy

Projekt przewiduje ustawowe uregulowanie ustawicznego rozwoju zawodowego pielęgniarek i położnych. Ma on być prawem i obowiązkiem każdej osoby wykonującej zawód. Rozwój zawodowy będzie można realizować przez:

·       kształcenie podyplomowe - specjalizację i kurs kwalifikacyjny

·       doskonalenie zawodowe, czyli kursy doskonalące i samokształcenie. 

Dopełnienie tego obowiązku ma być potwierdzane przez uzyskanie wymaganej liczby punktów edukacyjnych w 5-letnim okresie rozliczeniowym. Przebieg rozwoju zawodowego będzie dokumentowany elektronicznie, przez indywidualne konto w systemie prowadzonym przez okręgowe izby pielęgniarek i położnych. Projekt przewiduje obowiązek ustawicznego rozwoju zawodowego pielęgniarek i położnych, ale uprawnienia pracownicze związane z realizacją tego obowiązku są zróżnicowane. 

Projekt stanowi, że pracodawca może przyznać pielęgniarce lub położnej dodatkowe świadczenia, w szczególności zwrócić koszty przejazdu, zakwaterowania i wyżywienia, pokryć opłaty za naukę pobierane przez podmiot kształcący albo udzielić dodatkowego urlopu szkoleniowego.

Słowo „może” ma tu duże znaczenie. Oznacza, że takie świadczenia nie są automatycznym, gwarantowanym uprawnieniem każdej pielęgniarki i położnej realizującej obowiązek rozwoju zawodowego. Ich przyznanie zależałoby od decyzji pracodawcy, zasad przyjętych w danej jednostce, możliwości organizacyjnych i finansowych oraz ewentualnych ustaleń między stronami.

Z jednej strony pielęgniarce lub położnej, na jej wniosek, ma przysługiwać zwolnienie z części dnia pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia oraz urlop szkoleniowy w wymiarze do 6 dni roboczych rocznie. Z drugiej strony projekt przewiduje również możliwość udzielenia bezpłatnego urlopu albo zwolnienia z części dnia pracy bez prawa do wynagrodzenia - w wymiarze ustalonym w porozumieniu między pracodawcą a pracownikiem. Oznacza to, że obowiązek rozwoju zawodowego ma charakter ustawowy, natomiast nie każda nieobecność związana z jego realizacją będzie automatycznie płatna.

Ten zapis może budzić pytania o realne warunki realizacji obowiązku edukacyjnego, zwłaszcza w jednostkach z brakami kadrowymi, ograniczonym budżetem szkoleniowym lub trudnościami w organizacji zastępstw.

Państwowy Egzamin Specjalizacyjny (PESP) i część praktyczna

Projekt zakłada, że Państwowy Egzamin Specjalizacyjny Pielęgniarki lub Położnej będzie organizowany przez Centrum Egzaminów Medycznych. Jest to związane ze zmianami, zgodnie z którymi od 1 stycznia 2027 r. zadania egzaminacyjne w tym zakresie mają być realizowane przez CEM, a nie jak dotychczas przez CMKP. Projekt przewiduje, że Państwowy Egzamin Specjalizacyjny będzie obejmował zakres zgodny z programem danej specjalizacji i będzie składał się z dwóch części: teoretycznej oraz praktycznej. Najpierw zdawany będzie egzamin teoretyczny, a dopiero jego pozytywny wynik umożliwi przystąpienie do części praktycznej. Część teoretyczna będzie miała formę testu. Egzamin ustny ma obejmować trzy lub cztery zadania, a egzamin praktyczny od jednego do trzech zadań. Ocena niedostateczna z któregokolwiek zadania będzie oznaczała negatywny wynik odpowiednio egzaminu ustnego albo praktycznego.

To rozwiązanie może zmienić sposób przygotowania do specjalizacji, ale jego praktyczne znaczenie będzie zależało od szczegółowych zasad organizacji egzaminu, szczególnie w części ustnej i praktycznej.

Co projekt ustawy oznacza w praktyce?

Projekt nowej ustawy obejmuje bardzo szeroki zakres zmian. Nie jest to wyłącznie techniczna nowelizacja, ale próba kompleksowego uregulowania zasad wykonywania zawodów pielęgniarki i położnej, ścieżek rozwoju zawodowego, poziomów kompetencji, kształcenia, egzaminowania i uznawania kwalifikacji. Z perspektywy praktyki zawodowej szczególnie ważne będą cztery obszary.

·  projekt może uporządkować zakres czynności zawodowych i lepiej opisać to, co pielęgniarki i położne już dziś wykonują w praktyce

·  poziomy kompetencyjne i APN mogą stworzyć nową strukturę rozwoju zawodowego, ale dopiero akty wykonawcze (rozporządzenia) pokażą, jak zostanie to przełożone na konkretne czynności, odpowiedzialność i organizację pracy

·  zmiany w kształceniu położnych będą wymagały szczególnej debaty, ponieważ dotyczą nie tylko programu studiów, ale także odrębności i tożsamości zawodowej położnych

·  obowiązek punktów edukacyjnych, akredytacja specjalizacji i egzaminy praktyczne mogą zmienić sposób dokumentowania rozwoju zawodowego i organizacji kształcenia podyplomowego.

Na obecnym etapie najważniejsze jest uważne śledzenie prac legislacyjnych i odróżnianie tego, co już wynika z projektu, od tego, co będzie dopiero określone w rozporządzeniach. To właśnie akty wykonawcze przesądzą o wielu praktycznych konsekwencjach nowych przepisów, zwłaszcza w zakresie poziomów kompetencyjnych, punktów edukacyjnych, szczegółowych zasad kształcenia oraz wynagrodzenia…

Zgodnie z projektem ustawa ma wejść w życie z dniem 1 marca 2027 r

 Źródło:

RCL https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12410308/katalog/13204102#13204102 

Zdjęcie: Adobe Stock

Artykuł ma charakter informacyjny i omawia projekt ustawy o zawodzie pielęgniarki i zawodzie położnej na podstawie dostępnych dokumentów projektowych. Opisywane rozwiązania nie stanowią jeszcze obowiązującego prawa i mogą ulec zmianie w toku prac legislacyjnych. Ostateczny zakres zmian będzie wynikał z uchwalonej ustawy oraz aktów wykonawczych.