Ministerstwo Zdrowia przygotowuje nową ustawę o zawodzie pielęgniarki i zawodzie położnej. Projekt przewiduje szerokie zmiany dotyczące kompetencji zawodowych, poziomów kwalifikacji, kształcenia, egzaminów, rejestrów oraz ustawicznego rozwoju zawodowego. To propozycja, która może w istotny sposób wpłynąć na organizację wykonywania zawodu w najbliższych latach.

Ministerstwo Zdrowia pracuje nad nową ustawą o zawodzie pielęgniarki i zawodzie położnej, która ma uporządkować i zaktualizować przepisy obowiązujące od 2011 roku. Z uzasadnienia projektu wynika, że celem zmian jest dostosowanie regulacji do współczesnych realiów systemu ochrony zdrowia, rosnących kompetencji zawodowych pielęgniarek i położnych, postępu medycyny oraz nowych wyzwań organizacyjnych i demograficznych. Projekt dotyka wielu obszarów: od zasad wykonywania zawodu, przez uzyskiwanie prawa wykonywania zawodu i prowadzenie rejestrów, po kształcenie przeddyplomowe, podyplomowe i ustawiczny rozwój zawodowy.  To ważna informacja dla środowiska, bo nie chodzi o punktową nowelizację jednego przepisu, ale o próbę zbudowania bardziej spójnego modelu funkcjonowania zawodów pielęgniarki i położnej. Jednocześnie trzeba podkreślić, że na tym etapie mówimy nadal o projekcie ustawy. Zgodnie z dokumentem planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów przewidziano na III lub IV kwartał 2026 roku, więc ostateczny kształt przepisów może jeszcze ulec zmianie.  

Co zmieni projekt ustawy o zawodzie pielęgniarki i położnej

Jednym z podstawowych założeń projektu jest rozszerzenie i doprecyzowanie zasad wykonywania zawodu pielęgniarki i położnej. W uzasadnieniu wskazano, że obecne przepisy zbyt wąsko opisują zakres świadczeń udzielanych przez te grupy zawodowe i nie odzwierciedlają realnych możliwości wynikających z posiadanej wiedzy, umiejętności i doświadczenia. Projekt przewiduje więc bardziej szczegółowe określenie samodzielnych kompetencji zawodowych oraz rozszerzenie katalogu świadczeń. Jako przykład wskazano możliwość stwierdzania zgonu w opiece paliatywnej i długoterminowej, co ma być odpowiedzią na potrzeby systemu i jednocześnie formą odciążenia lekarzy. Projekt dostrzega także brak wyraźnej podstawy prawnej do udzielania świadczeń z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych. To oznacza, że nowe przepisy mają uwzględnić także praktykę świadczeń realizowanych z użyciem narzędzi zdalnych, co z perspektywy współczesnej organizacji opieki ma znaczenie coraz większe.

Trzy poziomy kompetencyjne pielęgniarek i położnych

Jedną z najistotniejszych zmian przewidzianych w projekcie jest wprowadzenie trzech poziomów kompetencyjnychzarówno dla pielęgniarek, jak i dla położnych. Projekt zakłada wyodrębnienie poziomu ogólnego, kwalifikowanego i klinicznego. Według Ministerstwa Zdrowia taki podział ma uporządkować system kompetencji zawodowych i lepiej powiązać zakres wykonywanych czynności z rzeczywistym przygotowaniem zawodowym, ukończonym kształceniem i dodatkowymi kwalifikacjami.  Projekt wskazuje, że poziomy te będą zależały od ukończonego kształcenia przed- i podyplomowego oraz od posiadanych kompetencji. Co ważne, sama ustawa ma tworzyć ramy tego systemu, natomiast szczegółowe czynności zawodowe dla poszczególnych poziomów mają zostać dopiero wskazane w akcie wykonawczym. W praktyce oznacza to, że dziś znamy kryteria wejścia do poszczególnych poziomów, ale nie pełny, zamknięty katalog czynności przypisanych do każdego z nich.  

Na poziomie pielęgniarki ogólnej projekt umieszcza osobę, która ukończyła liceum medyczne, szkołę policealną albo pomaturalną kształcącą w zawodzie pielęgniarki i uzyskała tytuł zawodowy pielęgniarki lub pielęgniarki dyplomowanej, a także osobę, która uzyskała dyplom licencjata pielęgniarstwa i posiada prawo wykonywania zawodu.   Jest to więc podstawowy poziom wykonywania zawodu - fundament wejścia do profesji. Projekt traktuje go jako poziom bazowy, oparty na wykształceniu pozwalającym legalnie wykonywać zawód, ale jeszcze bez dodatkowych formalnych elementów rozwoju kompetencyjnego takich jak magisterium, kurs kwalifikacyjny czy specjalizacja. W praktyce oznacza to próbę uporządkowania sytuacji, w której nie każda osoba wykonująca zawód ma identyczny poziom formalnego przygotowania, choć wszystkie funkcjonują w ramach jednej grupy zawodowej. 

Drugi poziom to pielęgniarka kwalifikowana. Projekt zalicza do tej grupy osobę, która uzyskała dyplom magistra pielęgniarstwa albo dyplom magistra w zakresie pielęgniarstwa przed 2005 rokiem, a także osobę z poziomu pielęgniarki ogólnej, która ukończyła kurs kwalifikacyjny lub uzyskała tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa albo w dziedzinie mającej zastosowanie w ochronie zdrowia i posiada prawo wykonywania zawodu. To poziom wyższy od podstawowego, pokazujący, że dana osoba uzyskała już dodatkowe, formalnie potwierdzone kwalifikacje. Co ważne, projekt dopuszcza tu dwie drogi dojścia: przez wykształcenie magisterskie albo przez rozwój podyplomowy po poziomie ogólnym. W praktyce poziom kwalifikowany ma więc objąć osoby, których przygotowanie zawodowe jest szersze niż poziom bazowy, ale nie spełniają jeszcze wszystkich warunków poziomu klinicznego.  

Najwyższym poziomem ma być pielęgniarka kliniczna. Do tej grupy projekt zalicza osobę, która uzyskała dyplom magistra pielęgniarstwa albo dyplom magistra w zakresie pielęgniarstwa rozpoczętego przed 2005 rokiem, a jednocześnie posiada tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa lub dziedzinie mającej zastosowanie w ochronie zdrowia i ma prawo wykonywania zawodu. Tutaj wyraźnie widać, że projektodawca traktuje poziom kliniczny jako najwyższy poziom formalnego przygotowania zawodowego w ramach tej struktury. Sam tytuł magistra nie wystarczy, konieczne jest jeszcze ukończenie specjalizacji. Taka konstrukcja ma odróżniać osoby z najbardziej zaawansowanym przygotowaniem merytorycznym i praktycznym. Z tego poziomu ma później wywodzić się dodatkowa rola pielęgniarki zaawansowanej praktyki, choć sama kategoria APN będzie wymagała jeszcze spełnienia dalszych warunków.  

Analogiczny model projekt przewiduje dla położnych. Na poziomie położnej ogólnej znajdzie się osoba, która ukończyła szkołę policealną albo pomaturalną kształcącą w zawodzie położnej i uzyskała tytuł zawodowy położnej lub położnej dyplomowanej, a także osoba z dyplomem licencjata położnictwa i prawem wykonywania zawodu. To poziom podstawowy, odpowiadający pielęgniarce ogólnej, a więc stanowiący bazę do wykonywania zawodu i dalszego rozwoju zawodowego.

Poziom położnej kwalifikowanej ma obejmować osobę, która uzyskała dyplom magistra położnictwa albo dyplom magistra w zakresie położnictwa przed 2005 rokiem, osobę z dyplomem magistra pielęgniarstwa sprzed 2005 roku albo osobę z poziomu położnej ogólnej, która ukończyła kurs kwalifikacyjny albo uzyskała tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa lub dziedzinie mającej zastosowanie w ochronie zdrowia i posiada prawo wykonywania zawodu. W praktyce to poziom pośredni, pokazujący, że położna może wejść na wyższy szczebel kompetencyjny zarówno drogą akademicką, jak i poprzez formalne kształcenie podyplomowe.

Najwyższym poziomem dla położnych ma być położna kliniczna. Projekt zalicza do tej grupy osobę z dyplomem magistra położnictwa albo dyplomem magistra w zakresie położnictwa przed 2005 rokiem, lub dyplomem magistra pielęgniarstwa sprzed 2005 roku, która jednocześnie uzyskała tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa albo w dziedzinie mającej zastosowanie w ochronie zdrowia i ma prawo wykonywania zawodu. Tak jak w przypadku pielęgniarek, to najwyższy poziom formalnych kompetencji w obrębie projektowanej struktury zawodowej.

Co ten podział może oznaczać w praktyce?

Projekt wprost wskazuje, że wprowadzenie poziomów kompetencyjnych ma uporządkować czynności zawodowe pielęgniarki i położnej w określonych obszarach świadczeń zdrowotnych. W rozporządzeniu mają zostać wskazane wszystkie czynności zawodowe możliwe do wykonywania na danym poziomie kompetencyjnym. Z perspektywy praktyki może to mieć znaczenie dla ustalania zakresów obowiązków, organizacji pracy, planowania ścieżek rozwoju zawodowego, a także dla bardziej przejrzystego przypisywania odpowiedzialności zawodowej. Projekt podkreśla również, że takie uporządkowanie ma ułatwić pracodawcom określanie zakresów czynności zawodowych na poszczególnych stanowiskach pracy.  

APN, punkty edukacyjne i nowe zasady kształcenia

Jedną z nowych i bardziej znaczących propozycji jest formalne wyodrębnienie roli pielęgniarki i położnej zaawansowanej praktyki (Advanced Practice Nurse -APN). W uzasadnieniu wskazano, że obecnie brakuje normatywnego i organizacyjnego umocowania tej roli w strukturze systemu ochrony zdrowia, mimo że umożliwiałaby ona bardziej całościowe podejście do pacjenta i lepsze wykorzystanie potencjału wysoko wykwalifikowanej kadry medycznej. Zgodnie z projektem APN ma być samodzielną profesjonalistką o rozszerzonym zakresie uprawnień, odpowiedzialności i samodzielności zawodowej. Status ten mogłaby uzyskać osoba posiadająca najwyższy poziom kompetencyjny, tytuł magistra, tytuł specjalisty, co najmniej 10 lat doświadczenia zawodowego, w tym minimum 5 lat udzielania świadczeń w danej dziedzinie, a także potwierdzenie kompetencji pielęgniarki lub położnej zaawansowanej praktyki. W dokumencie oszacowano, że liczba APN mogłaby stanowić około 2% ogółu pielęgniarek i położnych zatrudnionych w systemie.

Projekt przewiduje także nowe rozwiązania dotyczące osób, które uzyskały dyplom pielęgniarki lub położnej poza Unią Europejską. Obecnie podstawową drogą jest nostryfikacja dyplomu, co bywa procedurą trudną i długotrwałą. Nowa ustawa ma wprowadzić dodatkową ścieżkę — możliwość uznania kwalifikacji po zdaniu Państwowego Egzaminu Weryfikacyjnego (PEW). Egzamin miałby być organizowany przez CEM dwa razy do roku i obejmować zagadnienia wynikające ze standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu pielęgniarki lub położnej.. Projekt przewiduje również obowiązek złożenia egzaminu z języka polskiego przez osoby ubiegające się o przyznanie prawa wykonywania zawodu, jeśli nie ukończyły studiów prowadzonych w języku polskim, nie zdały matury w języku polskim lub nie posiadają odpowiedniego dokumentu potwierdzającego znajomość tego języka. Egzamin ten miałaby przeprowadzać Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych.  

Zmiany w rejestrach zawodowych

Projekt porządkuje również kwestie rejestrów prowadzonych przez samorząd zawodowy. Katalog danych objętych Centralnym Rejestrem Pielęgniarek i Położnych oraz innymi rejestrami miałby zostać rozszerzony o zdjęcie lub wizerunek pielęgniarki albo położnej oraz numer serii prawa wykonywania zawodu. Zmiana ma charakter organizacyjny, ale może mieć znaczenie dla identyfikacji zawodowej i lepszego uporządkowania danych rejestrowych.  

Studia tylko w formie stacjonarnej

Istotne zmiany projekt przewiduje także w kształceniu przeddyplomowym. Z dokumentu wynika, że studia pierwszego i drugiego stopnia na kierunkach pielęgniarstwo i położnictwo mają być prowadzone wyłącznie w formie stacjonarnej. Uzasadnieniem są sygnały wpływające do Ministerstwa Zdrowia, że nie wszystkie uczelnie realizują kształcenie zgodnie ze standardami, w tym w zbyt dużym zakresie w formule online. Projekt zakłada ponadto, że studia pierwszego stopnia będą trwały co najmniej 3 lata i obejmowały minimum 4600 godzin kształcenia zawodowego. Studia drugiego stopnia będzie mogła prowadzić tylko ta uczelnia, która kształci już na poziomie pierwszego stopnia, a rozpoczęcie kształcenia magisterskiego będzie możliwe dopiero po ukończeniu co najmniej jednego pełnego cyklu studiów pierwszego stopnia.

Akredytacja uczelni i organizatorów specjalizacji

Projekt przewiduje też zmiany w systemie akredytacji. Zmieniona ma zostać nazwa organu działającego przy ministrze zdrowia — z obecnej Krajowej Rady Akredytacyjnej Szkół Pielęgniarek i Położnych na nazwę odpowiadającą faktycznemu zakresowi zadań tego organu, który zajmuje się uczelniami kształcącymi na studiach pierwszego i drugiego stopnia. Projekt wydłuża również termin składania przez uczelnie wniosków o akredytację do 6 miesięcy przed rekrutacją albo przed końcem obowiązywania poprzedniej akredytacji oraz przewiduje możliwość udziału ekspertów z głosem doradczym. Jeszcze dalej idą zmiany dotyczące specjalizacji. Zgodnie z projektem specjalizacje dla pielęgniarek i położnych będą mogły prowadzić wyłącznie jednostki, które uzyskają akredytację dyrektora CMKP. Akredytacja ma być udzielana na 5 lat i wymagać spełnienia określonych warunków organizacyjnych, kadrowych i programowych. Celem tej zmiany jest poprawa jakości kształcenia specjalizacyjnego.  

Obowiązkowe punkty edukacyjne i ustawiczny rozwój zawodowy

Jedną z istotniejszych zmian z perspektywy codziennej praktyki zawodowej może być ustawowe uregulowanie ustawicznego rozwoju zawodowego i wprowadzenie obowiązku zdobywania punktów edukacyjnych. Projekt przewiduje, że pielęgniarki i położne będą mogły uczestniczyć w szkoleniach specjalizacyjnych i kursach kwalifikacyjnych, a jednocześnie będą miały obowiązek doskonalenia zawodowego poprzez udział w kursach doskonalących i różnych formach samokształcenia. Rozliczanie tego obowiązku ma odbywać się w 5-letnim okresie rozliczeniowym przez uzyskanie wymaganej liczby punktów edukacyjnych.  

Co te zmiany mogą oznaczać dla środowiska?

Z perspektywy środowiska projekt można odczytywać jako próbę uporządkowania całego modelu funkcjonowania zawodów pielęgniarki i położnej. Widać wyraźnie, że projektodawca chce silniej powiązać zakres wykonywanych czynności z poziomem formalnych kwalifikacji, podnieść jakość kształcenia, ujednolicić zasady rozwoju zawodowego i stworzyć bardziej przejrzyste ramy dla dalszego rozwoju kompetencji. Jednocześnie wiele rozwiązań ma zostać dopiero doprecyzowanych w aktach wykonawczych. Oznacza to, że choć kierunek zmian jest już widoczny, praktyczne skutki dla poszczególnych grup zawodowych będą zależały również od treści przyszłych rozporządzeń. Na obecnym etapie najbezpieczniej traktować projekt jako ważną zapowiedź zmian, ale nie jako stan prawny już obowiązujący.  

źródła: Wykaz prac legislacyjnych Rady Ministrów
zdjęcie: Adobe Stock