W Dzienniku Ustaw opublikowano rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie standardu organizacyjnego opieki zdrowotnej w opiece długoterminowej. Nowe przepisy dotyczą ZOL, ZPO oraz podmiotów realizujących świadczenia pielęgnacyjne i opiekuńcze w warunkach domowych. Najważniejsze zmiany obejmują m.in. indywidualny plan opieki, profilaktykę odleżyn, ocenę bólu, edukację zdrowotną, dokumentację oraz ochronę podmiotowości pacjenta.

10 kwietnia 2026 r. w Dzienniku Ustaw opublikowano rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 kwietnia 2026 r. w sprawie standardu organizacyjnego opieki zdrowotnej w podmiotach wykonujących działalność leczniczą udzielających świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej. 

Rozporządzenie wprowadza jednolity standard organizacyjny dla zakładów opiekuńczo-leczniczych, zakładów pielęgnacyjno-opiekuńczych oraz podmiotów realizujących świadczenia pielęgnacyjne i opiekuńcze w ramach opieki długoterminowej w warunkach domowych. Co istotne, standard nie ogranicza się wyłącznie do świadczeń finansowanych ze środków publicznych, ale ma znaczenie także dla podmiotów wykonujących taką działalność w formule prywatnej. Celem regulacji jest uporządkowanie sposobu organizacji opieki nad pacjentem długoterminowym, a nie tylko określenie minimalnych wymagań kadrowych, lokalowych czy sprzętowych.  

Rozporządzenie wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, natomiast podmioty objęte nowymi przepisami mają czas na dostosowanie się do wymagań standardu nie później niż do 31 sierpnia 2026 r.  

Nie tylko „warunki”, ale sposób sprawowania opieki

Najważniejsza zmiana polega na przesunięciu akcentu z samego zapewnienia warunków udzielania świadczeń na organizację całego procesu opieki. Standard obejmuje m.in. komunikację z pacjentem, ochronę jego podmiotowości i intymności, planowanie opieki, profilaktykę powikłań, łagodzenie bólu, edukację zdrowotną oraz dokumentowanie istotnych działań. W praktyce oznacza to, że jakość opieki długoterminowej ma być oceniana nie tylko przez pryzmat tego, czy świadczenie zostało wykonane, ale również w jaki sposób zostało zaplanowane, przeprowadzone, udokumentowane i skoordynowane. W uzasadnieniu projektu wskazywano, że dotychczasowe przepisy dotyczące świadczeń gwarantowanych regulowały przede wszystkim minimalne wymagania kadrowe, sprzętowe i lokalowe, natomiast brakowało jednolitego standardu organizacji opieki, niezależnego od źródła finansowania.  

Kogo dotyczy nowy standard i co się zmienia?

Nowe przepisy dotyczą:

• zakładów opiekuńczo-leczniczych,
• zakładów pielęgnacyjno-opiekuńczych,
• podmiotów wykonujących działalność leczniczą udzielających świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej w warunkach domowych.

Standard nie dotyczy natomiast podmiotów udzielających psychiatrycznych świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień.  

Nowe rozporządzenie wprowadza obowiązek uporządkowania szeregu obszarów, które w codziennej praktyce pielęgniarskiej i opiekuńczej mają bardzo konkretne znaczenie.

1. Obowiązek indywidualnego planu opieki - opieka długoterminowa ma być realizowana zgodnie z indywidualnym planem opieki. Plan ten powinien być sporządzony pisemnie, stanowić element dokumentacji medycznej i określać cele, rodzaj, zakres oraz harmonogram świadczeń. Pacjent powinien zostać poinformowany o założeniach planu i mieć możliwość zgłoszenia uwag. Plan zatwierdza lekarz albo pielęgniarka udzielający świadczeń opieki długoterminowej. To ważna zmiana organizacyjna, ponieważ plan opieki nie może być jedynie formalnym dokumentem. Ma uwzględniać nie tylko rozpoznania i stan kliniczny pacjenta, ale również czynniki psychologiczne, społeczne, edukacyjne, kulturowe i duchowe. Powinien być oceniany i modyfikowany co najmniej raz na 6 miesięcy albo każdorazowo w razie zmiany stanu zdrowia lub potrzeb pacjenta.  
2. Większy nacisk na komunikację i podmiotowość pacjenta - standard wprost wskazuje na konieczność komunikowania się z pacjentem z empatią, szacunkiem i zachowaniem form grzecznościowych. W przepisach pojawia się także zapis o unikaniu infantylizacji wypowiedzi. To bardzo praktyczny i ważny element, bo pacjent długoterminowy, szczególnie niesamodzielny, starszy, z ograniczeniami poznawczymi lub komunikacyjnymi, nadal pozostaje osobą, której należy się pełna podmiotowość. Podmiot opieki długoterminowej ma organizować świadczenia tak, aby pacjent miał możliwość realizacji potrzeb społecznych, kulturalnych i obywatelskich, a także dostęp do rzeczy osobistych, szczególnie tych o znaczeniu emocjonalnym.
3. Procedury przekazywania pacjenta - nowy standard wymaga, aby w sytuacji, gdy pacjent przebywający w podmiocie stacjonarnej opieki długoterminowej wymaga świadczeń, których ten podmiot nie może zapewnić, kierownik podmiotu podejmował działania zgodnie z ustaloną i wdrożoną procedurą przekazania pacjenta do innego podmiotu leczniczego. Procedura ma obejmować m.in. wybór podmiotu, uzgodnienie gotowości przyjęcia, uzyskanie zgody pacjenta lub przedstawiciela ustawowego, przygotowanie dokumentacji medycznej, postępowanie z rzeczami osobistymi, informowanie osób bliskich oraz tryb postępowania w sytuacji nagłej.  Dla praktyki oznacza to konieczność uporządkowania procesu przekazywania pacjenta, nie tylko klinicznie, ale także organizacyjnie i dokumentacyjnie
4. System przywoławczy i dostępność komunikacyjna - podmioty stacjonarnej opieki długoterminowej mają zapewnić sprawnie działający system przywoławczy w salach pacjentów, łazienkach i toaletach. Standard wskazuje także na potrzebę uwzględnienia w regulaminie organizacyjnym sytuacji wymagających wsparcia osób ze szczególnymi potrzebami, w tym wykorzystania środków wspierających komunikowanie się.To istotne zwłaszcza w placówkach, w których przebywają pacjenci z niepełnosprawnością słuchu, mowy, trudnościami poznawczymi, ograniczoną mobilnością albo pacjenci obcojęzyczni.
5. Obowiązkowa, systematyczna profilaktyka i leczenie odleżyn - jednym z najbardziej praktycznych elementów standardu jest szczegółowe uregulowanie profilaktyki i leczenia odleżyn. Rozporządzenie wskazuje m.in. na obowiązek badania pacjenta pod kątem występowania odleżyn przy obejmowaniu opieką, co najmniej raz w miesiącu, przed przekazaniem do innego podmiotu lub placówki oraz przed zakończeniem świadczeń. Ryzyko rozwoju odleżyn ma być oceniane przy obejmowaniu pacjenta opieką oraz co najmniej raz w miesiącu, z wykorzystaniem skal rekomendowanych przez EPUAP/NPIAP/PPPIA. W przypadku rozpoznania odleżyn konieczna jest ocena stopnia ich zaawansowania, a opracowanie ran ma być prowadzone zgodnie ze strategią TIMERS. Standard przewiduje także fotograficzną dokumentację odleżyn, z poszanowaniem intymności, godności i ochrony danych osobowych pacjenta. Dla pielęgniarek/pielęgniarzy oznacza to większą formalizację działań, które w wielu placówkach już są prowadzone, ale nie zawsze w sposób jednolity i regularnie dokumentowany.
6. Ocena odżywienia i nawodnienia pacjenta - nowe przepisy wskazują, że podmiot opieki długoterminowej monitoruje stan odżywienia i nawodnienia pacjenta z wykorzystaniem skal MNA, SGA lub NRS 2002. Ocena ma być wykonywana przy obejmowaniu pacjenta opieką, a następnie co najmniej raz na 6 miesięcy lub przy każdej istotnej zmianie klinicznej. To ważne, ponieważ niedożywienie i odwodnienie u pacjenta długoterminowego zwiększają ryzyko odleżyn, infekcji, spadku sprawności, powikłań unieruchomienia i pogorszenia ogólnego rokowania
7. Tryb postępowania w łagodzeniu bólu - standard wymaga opracowania i wdrożenia pisemnego trybu postępowania w łagodzeniu bólu. Ma on obejmować m.in. sposób oceny bólu, częstotliwość tej oceny, dostępne metody łagodzenia bólu, dostępność leków przeciwbólowych, zasady ich stosowania oraz zapobieganie przedawkowaniu. W praktyce oznacza to, że ból pacjenta w opiece długoterminowej nie powinien być traktowany jako „stały element choroby” albo niesamodzielności, ale jako parametr wymagający obserwacji, oceny, reakcji i dokumentacji. Standard podkreśla również znaczenie skal bólu oraz obserwacji zachowań pacjenta, gdy pacjent ma ograniczoną świadomość lub trudności w komunikowaniu dolegliwości.
8. Profilaktyka zdrowotna i szczepienia - podmiot opieki długoterminowej ma monitorować korzystanie przez pacjenta z przysługujących mu świadczeń profilaktycznych, w tym badań przesiewowych, badań profilaktycznych i szczepień ochronnych. W przypadku stacjonarnej opieki długoterminowej podmiot ma umożliwiać pacjentowi skorzystanie z takich świadczeń. To rozszerza myślenie o opiece długoterminowej poza bieżącą pielęgnację i leczenie. Pacjent przebywający w ZOL czy ZPO nadal powinien mieć dostęp do profilaktyki zdrowotnej odpowiedniej do wieku, stanu zdrowia i uprawnień.
9. Edukacja zdrowotna jako stały element opieki - edukacja zdrowotna ma być prowadzona na bieżąco, dostosowana do stanu pacjenta oraz możliwości percepcyjnych pacjenta, osób bliskich i opiekunów faktycznych. Standard wymienia szeroki zakres edukacji: od samoobserwacji, żywienia, aktywności fizycznej i bezpiecznego przemieszczania, po profilaktykę powikłań unieruchomienia, zakażeń, zaburzeń poznawczych, zdrowia psychicznego, stosowanie leków i wyrobów medycznych.  Co ważne, każdorazowo należy odnotować w dokumentacji medycznej termin i zakres przeprowadzonej edukacji zdrowotnej. Edukacja ma być prowadzona z uwzględnieniem zasad prostego języka.  

Co to oznacza dla praktyki?

Dla pielęgniarek i pielęgniarzy pracujących w opiece długoterminowej nowe rozporządzenie oznacza przede wszystkim większe znaczenie systematycznej oceny pacjenta, planowania, dokumentowania i pracy według ujednoliconych procedur. W praktyce szczególnie istotne będą: 

·       indywidualny plan opieki, 

·       regularna ocena ryzyka odleżyn, 

·       dokumentacja fotograficzna ran odleżynowych, 

·       monitorowanie bólu, 

·       ocena odżywienia i nawodnienia, 

·       edukacja pacjenta oraz rodziny, 

·       dokumentowanie działań edukacyjnych i obserwacyjnych.

Nie jest to więc wyłącznie „administracyjna” zmiana. Standard dotyka codziennej pracy przy pacjencie: komunikacji, higieny, mobilizacji, profilaktyki, obserwacji, bezpieczeństwa, reagowania na ból, ryzyka zaniedbania lub przemocy, a także współpracy z rodziną i opiekunami faktycznymi.

Co powinny zrobić podmioty opieki długoterminowej?

Do 31 sierpnia 2026 r. podmioty objęte rozporządzeniem powinny przeanalizować swoje dotychczasowe procedury i dokumentację wewnętrzną. W wielu miejscach konieczne może być uzupełnienie lub uporządkowanie procedur dotyczących m.in. przekazywania pacjenta, łagodzenia bólu, profilaktyki odleżyn, edukacji zdrowotnej, oceny odżywienia, dokumentowania rozpoczęcia i zakończenia opieki oraz wspierania pacjentów ze szczególnymi potrzebami. Warto zwrócić uwagę, że zgodnie z oceną skutków regulacji standard ma oddziaływać na 2089 podmiotów wykonujących działalność leczniczą w ramach opieki długoterminowej, a wojewodowie jako organy rejestrowe mają uwzględniać stosowanie standardu podczas kontroli zgodności wykonywanej działalności z przepisami.  

Szczegóły standardu omawiamy  w odrębnym artykule w sekcji Pielęgniarstwa Opieki Długoterminowej.

Źródło:

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 kwietnia 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 497.

RCL

Zdjęcie: Adobe Stock

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Stanowi krótkie omówienie wybranych zmian wynikających z rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2 kwietnia 2026 r. w sprawie standardu organizacyjnego opieki zdrowotnej w podmiotach wykonujących działalność leczniczą udzielających świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej, Dz.U. 2026 poz. 497. Tekst nie stanowi porady prawnej, opinii prawnej ani wiążącej interpretacji przepisów. W przypadku wdrażania standardu w konkretnym podmiocie leczniczym należy każdorazowo odnieść się do pełnej treści aktu prawnego, obowiązujących procedur wewnętrznych, dokumentacji organizacyjnej podmiotu oraz, w razie potrzeby, skonsultować się z osobą odpowiedzialną za obsługę prawną placówki. Artykuł nie zastępuje obowiązku samodzielnej analizy przepisów przez podmiot wykonujący działalność leczniczą.