24 czerwca br. opublikowano projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia zmieniającego rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień. Projekt zakłada wprowadzenie do systemu świadczeń gwarantowanych nowego załącznika dotyczącego świadczeń realizowanych w Centrum Zdrowia Psychicznego.

Zanim przejdziemy do omówienia samego projektu rozporządzenia, warto przypomnieć, dlaczego temat organizacji opieki psychiatrycznej ma tak duże znaczenie. Problemy ze zdrowiem psychicznym stanowią dziś duże obciążenie społeczne i zdrowotne w Polsce. Nie dotyczą wąskiej grupy pacjentów, ale znaczącej części populacji dorosłych. W uzasadnieniu projektu przywołano dane z badań EZOP i EZOP II, które pokazują skalę zjawiska. Według badania EZOP u 23,4 %. badanych osób w wieku 18–64 lata rozpoznano w ciągu życia co najmniej jedno zaburzenie psychiczne. Dotyczyło to m.in. zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych, zaburzeń nastroju, zaburzeń nerwicowych, zaburzeń kontroli impulsów oraz zachowań autodestrukcyjnych. Jeszcze szerzej problem pokazują wyniki badania EZOP II. W reprezentatywnej próbie 15 tys. osób wykazano, że różnych zaburzeń psychicznych doświadcza w ciągu życia więcej niż jedna czwarta dorosłych mieszkańców Polski. To oznacza, że dostępność pomocy, ciągłość leczenia i możliwość uzyskania wsparcia blisko miejsca zamieszkania są kwestią organizacyjną i realną potrzebą zdrowotną społeczeństwa. Dlatego projektowane zmiany dotyczące Centrów Zdrowia Psychicznego warto analizować właśnie w tym kontekście, jako próbę wzmocnienia modelu opieki środowiskowej, koordynowanej i mniej skoncentrowanej na leczeniu szpitalnym.

Projekt ma związek z kończącym się modelem pilotażowym Centrów Zdrowia Psychicznego i potrzebą zapewnienia ciągłości udzielania świadczeń. W uzasadnieniu wskazano, że dotychczas CZP funkcjonowały w ramach programu pilotażowego, a projektowane przepisy mają przenieść ten model do koszyka świadczeń gwarantowanych. Celem jest dalsze odchodzenie od modelu opartego głównie na leczeniu szpitalnym na rzecz opieki środowiskowej, ambulatoryjnej i koordynowanej.  

Projekt przewiduje dodanie załącznika nr 9, czyli „Wykazu świadczeń gwarantowanych realizowanych w centrum zdrowia psychicznego”. W załączniku opisano zarówno ogólne warunki funkcjonowania CZP, jak i świadczenia realizowane w warunkach stacjonarnych, izbie przyjęć, oddziale dziennym oraz w opiece ambulatoryjnej i środowiskowej - dodaliśmy załącznik poniżej.

Co ma się zmienić?

Najważniejszą zmianą jest formalne określenie, jakie świadczenia będą realizowane w ramach Centrum Zdrowia Psychicznego oraz jaki personel ma być wymagany do ich udzielania. Projekt zakłada, że CZP będzie obejmowało osoby dorosłe, czyli pacjentów powyżej 18. roku życia, z zaburzeniami psychicznymi.

Wymagania kadrowe zostały określone w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców obszaru działania centrum. Wśród personelu wymieniono m.in. lekarzy psychiatrów, psychologów, psychoterapeutów, terapeutów środowiskowych, osoby prowadzące terapię zajęciową, asystenta zdrowienia, koordynatora opieki, pracownika socjalnego oraz pielęgniarki. Dla pielęgniarek wskazano m.in. wymóg 3 etatów, w tym pielęgniarki posiadającej specjalizację w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego. Dodatkowo w punkcie zgłoszeniowo-koordynacyjnym przewidziano 2,5 etatu dla psychologa lub pielęgniarki ze specjalizacją w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego.  

Punkt zgłoszeniowo-koordynacyjny jako ważny element CZP

Projekt opisuje również rolę punktu zgłoszeniowo-koordynacyjnego, czyli PZK. Ma to być miejsce, do którego zgłasza się pacjent albo osoba szukająca dla niego pomocy. Wizyta zgłoszeniowo-koordynacyjna ma obejmować zebranie wywiadu, ocenę stanu psychicznego, o ile dotyczy, oraz ustalenie dalszego postępowania. Zgodnie z projektem co najmniej jeden PZK wchodzący w skład centrum ma działać od poniedziałku do piątku, poza dniami ustawowo wolnymi od pracy, nie krócej niż od godziny 8.00 do 20.00. W PZK świadczenia ma realizować psycholog lub pielęgniarka posiadająca specjalizację w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego.  

Koordynator opieki i plan terapii i zdrowienia

Projekt wprowadza również definicję koordynatora opieki. Ma to być osoba zatrudniona w Centrum Zdrowia Psychicznego, posiadająca co najmniej średnie wykształcenie medyczne oraz co najmniej dwuletnie doświadczenie w realizacji usług na rzecz osób z zaburzeniami psychicznymi. Co ważne, funkcji tej nie będzie można powierzyć osobie wykonującej zadania asystenta zdrowienia ani pracownika socjalnego. Do zadań koordynatora ma należeć m.in. ustalanie terminów realizacji poszczególnych etapów świadczenia, nadzorowanie prowadzenia dokumentacji oraz czuwanie nad formalną jakością procesu leczenia. Projekt przewiduje także tworzenie planu terapii i zdrowienia dla pacjentów objętych opieką czynną, czyli wymagających ciągłości świadczeń i aktywnego podtrzymywania kontaktu przez CZP.  

Asystent zdrowienia w systemie świadczeń

W projekcie pojawia się również asystent zdrowienia. W uzasadnieniu podkreślono, że nie jest to nowy zawód medyczny, a osoby wykonujące zadania asystenta zdrowienia nie będą udzielać świadczeń opieki zdrowotnej. Ich rolą ma być wspieranie osób doświadczających kryzysów psychicznych w procesie zdrowienia, m.in. poprzez dzielenie się własnym doświadczeniem, informowanie o dostępnych formach pomocy oraz wspieranie pacjenta w rozumieniu zasad wizyt i procedur.  Projekt przewiduje także przepis przejściowy: do 31 grudnia 2029 r. asystentem zdrowienia będzie mogła być również osoba, która przed wejściem w życie rozporządzenia zdobyła co najmniej dwuletnie doświadczenie w tej roli w podmiotach realizujących pilotaż CZP.  

Kiedy przepisy miałyby wejść w życie?

Zgodnie z projektem rozporządzenie ma wejść w życie 1 stycznia 2027 r., z wyjątkiem części zmian dotyczących uchylenia wybranych pozycji w dotychczasowych załącznikach, które mają wejść w życie 1 stycznia 2029 r. Projekt zakłada okres przejściowy dla asystentów zdrowienia. Docelowe wymagania dotyczące tej funkcji mają obowiązywać od 1 stycznia 2030 r., ponieważ obecnie liczba osób posiadających odpowiedni certyfikat jest w Polsce zbyt mała. Do końca 2029 r. asystentem zdrowienia będzie mogła być również osoba z co najmniej dwuletnim doświadczeniem zdobytym w ramach pilotażu Centrów Zdrowia Psychicznego, potwierdzonym przez kierownika centrum.

Projekt jest skierowany do 30-dniowych konsultacji publicznych i opiniowania, m.in. do konsultantów krajowych, Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych, Naczelnej Rady Lekarskiej, NFZ, AOTMiT, Rzecznika Praw Pacjenta oraz organizacji pracodawców i związków zawodowych.  

 ---

W uzasadnieniu projektu podkreślono, że reforma psychiatrii w państwach rozwiniętych coraz wyraźniej odchodzi od modelu opartego na dużych szpitalach psychiatrycznych i izolowaniu osób w kryzysie psychicznym. Kierunkiem zmian staje się opieka środowiskowa, bliższa miejscu życia pacjenta, nastawiona na ciągłość wsparcia, leczenie ambulatoryjne, pracę zespołową i utrzymanie pacjenta w jego środowisku społecznym. Projektowane rozwiązania mają wpisywać się właśnie w ten model. Ich celem jest nie tylko poprawa dostępności i organizacji opieki psychiatrycznej, ale także uzyskiwanie lepszych efektów zdrowienia, wspieranie powrotu pacjentów do funkcjonowania społecznego oraz ograniczanie stygmatyzacji osób z problemami zdrowia psychicznego. W praktyce oznacza to przesunięcie ciężaru opieki ze szpitala psychiatrycznego na świadczenia realizowane w Centrum Zdrowia Psychicznego, w tym leczenie środowiskowe, ambulatoryjne i koordynowane. 

Dlaczego to ważne dla pielęgniarek?

Podsumowując …

Projekt ma ważne znaczenie praktyczne dla pielęgniarek, szczególnie dla pielęgniarek posiadających specjalizację w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego. W projektowanym modelu Centrum Zdrowia Psychicznego pielęgniarka jest częścią zespołu realizującego opiekę środowiskową, ambulatoryjną, koordynowaną i ukierunkowaną na ciągłość wsparcia pacjenta. Wśród personelu wymaganego do realizacji świadczeń w CZP mają znaleźć się pielęgniarki, w tym pielęgniarka ze specjalizacją w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego. Pielęgniarka psychiatryczna została również wymieniona w kontekście punktu zgłoszeniowo-koordynacyjnego, czyli miejsca pierwszego kontaktu pacjenta lub jego bliskich z centrum. W PZK wizyta zgłoszeniowo-koordynacyjna ma obejmować m.in. zebranie wywiadu, ocenę stanu psychicznego oraz ustalenie dalszego postępowania.  To oznacza, że pielęgniarka psychiatryczna może mieć bardzo ważną rolę już na pierwszym etapie kontaktu pacjenta z systemem pomocy. W praktyce będzie to wymagało wiedzy klinicznej, umiejętności komunikacji z osobą w kryzysie psychicznym, oceny pilności sytuacji, rozpoznawania sygnałów alarmowych, współpracy z lekarzem, psychologiem, psychoterapeutą, koordynatorem opieki i pracownikiem socjalnym.

Znaczenie pielęgniarki wzrasta również dlatego, że projektowany model opiera się na odejściu od dominującej roli hospitalizacji na rzecz opieki bliżej miejsca życia pacjenta. W takim systemie ważna jest ciągłość kontaktu, obserwacja funkcjonowania pacjenta, edukacja zdrowotna, wsparcie w przestrzeganiu zaleceń, reagowanie na pogorszenie stanu psychicznego oraz współpraca z rodziną lub osobami stanowiącymi oparcie społeczne pacjenta.

Dotychczas model Centrów Zdrowia Psychicznego funkcjonował przede wszystkim w ramach programu pilotażowego, a nie jako docelowo opisany element koszyka świadczeń gwarantowanych. Projekt rozporządzenia ma więc znaczenie systemowe - przenosi rozwiązania wypracowane w pilotażu do bardziej trwałego modelu organizacji opieki psychiatrycznej.

Warto spojrzeć na projekt dotyczący Centrów Zdrowia Psychicznego także w kontekście szerszej dyskusji o nowych rolach pielęgniarek, w tym o pielęgniarkach zaawansowanej praktyki - APN. Projekt rozporządzenia nie tworzy wprost takiej roli w psychiatrii, ale pokazuje kierunek zmian: większe znaczenie kompetencji specjalistycznych, koordynacji opieki, pracy zespołowej i udziału pielęgniarki w pierwszym kontakcie z pacjentem. Można więc powiedzieć, że rozwój Centrów Zdrowia Psychicznego nie tyle wprowadza pielęgniarki do modelu interdyscyplinarnego, bo ten kierunek był obecny już wcześniej, ile mocniej porządkuje i nazywa ich miejsce w systemie opieki środowiskowej. W praktyce projekt wpisuje się także w szerszą dyskusję o przyszłości pielęgniarstwa: o tym, jak realnie wykorzystać kompetencje specjalistyczne pielęgniarek, zwłaszcza tam, gdzie pacjent wymaga nie jednorazowej interwencji, ale długofalowego, zespołowego wsparcia.

źródła; RCL

Zdjęcie: Adobe Stock

Artykuł ma charakter informacyjny i został opracowany na podstawie projektu rozporządzenia Ministra Zdrowia oraz dokumentów towarzyszących. Opisywane rozwiązania nie stanowią jeszcze obowiązującego stanu prawnego i mogą ulec zmianie w toku konsultacji publicznych oraz dalszych prac legislacyjnych.