Monitorowanie diurezy to jedno z podstawowych narzędzi oceny funkcji nerek i stanu ogólnego pacjenta w okresie okołooperacyjnym. W okresie okołooperacyjnym diureza bywa „pierwszym parametrem, który cicho krzyczy”, zanim zmienią się wyniki laboratoryjne albo ciśnienie tętnicze. Wczesne wykrycie odchyleń w ilości wydalanego moczu może zapobiec poważnym powikłaniom, takim jak ostra niewydolność nerek czy wstrząs hipowolemiczny. Klucz nie leży w samym pomiarze diurezy, ale w rozumieniu dlaczego diureza się zmienia, w jakim kontekście i co konkretnie zrobić.

Diureza, czyli ilość moczu wydalanego przez pacjenta w danym czasie, jest jednym z podstawowych wskaźników funkcji wydalniczej nerek i pośrednio całego układu krążenia. Dla zespołu pielęgniarskiego stanowi sygnał ostrzegawczy o możliwych zaburzeniach w perfuzji nerkowej, równowadze płynowej i hemodynamicznej organizmu. Szczególnie istotna jest obserwacja diurezy godzinowej, która może wskazywać na:

• pogorszenie funkcji nerek w wyniku hipowolemii lub nefrotoksyczności leków,
• odwodnienie lub przewodnienie
• zaburzenia hemodynamiczne (np. wstrząs, hipotensja, krwawienie wewnętrzne)
• niewłaściwą reakcję na leczenie (np. brak odpowiedzi na podaż płynów).

W okresie okołooperacyjnym (obejmującym przygotowanie do zabiegu, sam zabieg i okres rekonwalescencji), kontrola diurezy powinna być prowadzona w sposób ciągły lub co najmniej w 1–2-godzinnych odstępach, szczególnie u pacjentów z podwyższonym ryzykiem powikłań nerkowych, wstrząsu, sepsy lub utraty krwi. 

Diureza odzwierciedla głównie:

• perfuzję nerek – czyli faktyczny przepływ krwi przez nerki. Spadek diurezy często jest jednym z pierwszych objawów niedostatecznej perfuzji, zanim dojdzie do wzrostu kreatyniny. W praktyce okołooperacyjnej może to wynikać np. z hipowolemii, krwawienia lub hipotensji po znieczuleniu
• równowagę płynową – diureza pomaga ocenić, czy pacjent jest odwodniony, przewodniony czy znajduje się w stanie względnej hipowolemii. Oliguria przy dodatnim bilansie płynów powinna zawsze budzić czujność pod kątem np. niewydolności krążenia.
• reakcję na leczenie – zmiana diurezy po podaży płynów, diuretyków lub modyfikacji leczenia hemodynamicznego pozwala szybko ocenić skuteczność interwencji. Brak poprawy diurezy mimo leczenia jest istotnym sygnałem ostrzegawczym
• ryzyko ostrego uszkodzenia nerek – szczególnie u pacjentów z hipotensją, sepsą, po dużych zabiegach chirurgicznych, z masywną utratą krwi, po ekspozycji na kontrast lub leki nefrotoksyczne. W tych sytuacjach nawet krótkotrwała oliguria wymaga wzmożonej obserwacji i szybkiej reakcji.

W praktyce okołooperacyjnej spadek diurezy może pojawić się:

• wcześniej niż wzrost kreatyniny
• równolegle z pogarszaniem się perfuzji obwodowej
• jako efekt czynników „odwracalnych” (np. zagięty dren, zaleganie w pęcherzu), które pielęgniarka może wykryć i skorygować natychmiast.

Warto myśleć o diurezie jak o parametrze „trendowym”: pojedyncza godzina mniej mówi niż kierunek zmian na przestrzeni 2–6 godzin.

Normy i obserwacja - jak mierzyć i jak interpretować

U zdrowej osoby diureza powinna wynosić co najmniej 0,5 ml/kg masy ciała na godzinę. W przeliczeniu dla dorosłego pacjenta o wadze 70 kg daje to około 35 ml/h. Wartości poniżej tej normy mogą wskazywać na hipowolemię, niewydolność nerek, wstrząs lub niedrożność układu moczowego. Z kolei zbyt duża objętość moczu (poliuria) może sugerować zaburzenia endokrynologiczne (np. moczówkę prostą), cukrzycę, działanie leków diuretycznych lub osmotycznych.

W fazie przedoperacyjnej, w przygotowaniu do operacji ocena diurezy jest pomocna w ocenie wydolności nerek oraz stanu nawodnienia pacjenta. W przypadku pacjentów z przewlekłymi schorzeniami, takimi jak cukrzyca, choroby serca czy nefropatia, dokładne pomiary diurezy, w połączeniu z badaniami biochemicznymi, mogą wpłynąć na decyzję o rodzaju znieczulenia lub przesunięciu terminu zabiegu.

W okresie śródoperacyjnym, podczas zabiegów chirurgicznych, zwłaszcza w znieczuleniu ogólnym, bieżąca kontrola diurezy dostarcza ważnych informacji o perfuzji nerek i skuteczności leczenia płynami. Wykorzystuje się wówczas cewnikowanie pęcherza i podłączenie worka zbiorczego z podziałką. Ilość wydalanego moczu w czasie zabiegu pozwala na bieżąco oceniać skuteczność podawania płynów infuzyjnych, perfuzję nerek oraz ogólną stabilność hemodynamiczną. Diureza poniżej 20 ml/h w czasie operacji może być może być pierwszym objawem rozwijającego się wstrząsu hipowolemicznego lub uszkodzenia nerek i wymaga interwencji zespołu anestezjologicznego.

W okresie pooperacyjnym monitorowanie diurezy pozwala wcześnie wykryć ostre uszkodzenie nerek, retencję moczu związaną z działaniem anestetyków lub leków przeciwbólowych, odwodnienie bądź przewodnienie pacjenta. Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów po dużych operacjach jamy brzusznej, operacjach naczyniowych lub z towarzyszącą niewydolnością serca. Dokumentowanie objętości, wyglądu i częstotliwości oddawanego moczu jest kluczowe. 

Normy orientacyjne (dorośli)

    • prawidłowa diureza: ≥ 0,5 ml/kg mc./h (np. 70 kg → ≥ 35 ml/h) 

    • oliguria: < 0,5 ml/kg mc./h utrzymująca się zwykle > 2 h (w praktyce klinicznej zawsze wymaga oceny kontekstu)

    • anuria: bardzo mała/zerowa diureza (w praktyce alarmowa, po wykluczeniu problemu technicznego)

    • poliuria: zwykle > 3 l/24 h (albo wyraźnie > 2 ml/kg/h w obserwacji godzinowej)

Co obserwować poza ilością:

• barwa i przejrzystość - słomkowa vs ciemna (zagęszczona), krwiomocz, mętny mocz
• zapach - nagle intensywny/nieprzyjemny w połączeniu z objawami infekcji
• osad/skrzepliny - ryzyko zatoru w drenie, zwłaszcza po zabiegach urologicznych
• szybkość zmiany - nagły spadek vs stopniowe obniżanie diurezy

Najczęstsze „pułapki” praktyczne

1. Zagięty dren / zaciśnięta linia / worek powyżej pęcherza  - co daje obraz:  fałszywa oliguria.
2. Zaleganie w pęcherzu (retencja po znieczuleniu, opioidach)  - co daje obraz: pacjent „nie oddaje moczu”, ale pęcherz jest pełny.
3. Niewłaściwa dokumentacja (pomiar „na oko”, brak godzin)  - co daje obraz: tracimy trend i możliwość rzetelnej obserwacji
4. „Płyny na oligurię” bez oceny pacjenta  - co daje obraz:  ryzyko przewodnienia (szczególnie w niewydolności serca)

Ważna praktyczna uwaga: w literaturze podkreśla się, że odruchowe podawanie płynów tylko dlatego, że jest oliguria, bywa błędem – najpierw wskazana jest ocena hemodynamiki i znalezienie przyczyny oligurii.

Zadania pielęgniarki i położnej - standard pracy przy diurezie

A. Zapewnienie wiarygodnego pomiaru:

• ustalenie, czy pacjent ma cewnik (kiedy wskazany)
• sprawdzenie drożności układu: ułożenie worka, brak załamań, połączenia szczelne
• pomiar z dokładnością do ustalonych interwałów (często godzinowo u pacjentów po dużych zabiegach lub w OIT).

B. Wczesne rozpoznawanie stanu alarmowego - za „czerwone flagi” uznaj, zwłaszcza gdy współistnieją inne nieprawidłowości:

• diureza < 0,5 ml/kg/h utrzymuje się > 2 h,
• diureza < 20 ml/h (u dorosłego) i narasta tachykardia/hipotensja,
• brak diurezy + ból nadłonowy = podejrzenie retencji)
• krwiomocz ze skrzeplinami i spadek diurezy = ryzyko zatkania drenu
• spadek diurezy + narastają obrzęki, duszność = ryzyko przewodnienia/oligurii

C. Interwencje pielęgniarskie „tu i teraz” (zanim zadzwonisz)

• kontrola układu cewnika, czyli: drożność, ułożenie worka, brak zagięć, sprawdzenie czy nie doszło do przypadkowego zaciśnięcia.
• ocena kliniczna pacjenta, czyli parametry życiowe, perfuzja obwodowa, ból, pragnienie, suchość śluzówek, obrzęki, duszność
• ocena bilansu, czyli  ile pacjent realnie otrzymał płynów, ile stracił (dreny, wymioty, biegunka, krwawienie), czy są restrykcje płynowe
• retencja moczu (bez cewnika) - jeśli pacjent nie oddaje moczu > 6 h – poinformuj lekarza i działania zgodne z protokołem oddziału.

D. Komunikacja z zespołem - zgłoszenie będzie skuteczniejsze, jeśli podasz krótko:

• trend diurezy (np. „spadek z 50 ml/h do 15 ml/h przez 2 h”)
• bilans ostatnich godzin (podaż/straty)
• parametry życiowe i objawy (ciśnienie, tętno, duszność, obrzęki)
• stan układu cewnikowego (drożny/nie)
• czynniki ryzyka (wiek, cukrzyca, kontrast, krwotok, sepsa, nefrotoksyczne leki).

Monitorowanie bilansu płynów - jak zrobić to „klinicznie”, a nie tylko w tabelce

Bilans płynów ma sens wtedy, gdy jest:

• kompletny (uwzględnia wszystkie podania i straty)
• czasowy (godzinowy w ostrych stanach),
• interpretowany razem z objawami.

Co wliczać (praktycznie):

Podaż: płyny i.v., leki w płynie, żywienie dożylne, płyny doustne (realnie wypite), płukanie pęcherza (jeśli stosowane – uwzględnij jako podaż).

Straty: diureza, dreny (z podziałem na rodzaj), wymioty, biegunka, sączenie, krwawienie, płukanie pęcherza (odpływ – osobno, żeby znać „bilans płukania”).

Wnioski praktyczne – „mini-algorytm” dla dyżuru

    1. Zauważ trend (nie tylko jedną wartość).

    2. Wyklucz przyczynę techniczną (dren, worek, zagięcia).

    3. Oceń pacjenta (parametry, perfuzja, obrzęki/duszność, ból nadłonowy).

    4. Sprawdź bilans i straty (dreny, krwawienie, wymioty, biegunka).

    5. Podejmij działania wg zaleceń stosowanych na Twoim oddziale

Jeśli w Twoim oddziale nie ma formalnego algorytmu, warto go stworzyć na bazie powyższych kroków – to często redukuje chaos i przyspiesza właściwą interwencję.

Co dokumentować w karcie obserwacji / bilansie płynów?

Minimum „bezpieczne” (i bardzo przydatne w razie analizy zdarzeń):

• diureza godzinowa / dobowa (z metodą pomiaru)
• bilans płynów (podaż dożylna/doustna, straty: diureza, dreny, wymioty itp.)
• parametry życiowe w czasie spadku diurezy
• wygląd moczu (krwiomocz? mętny? skrzepy?)
• działania pielęgniarskie: kontrola drożności układu, pozycja worka, ocena objawów, zgłoszenie lekarzowi, reakcja/zalecenia.

Na zakończenie warto pamiętać, że diureza jest nieodzownym elementem bilansu płynów pacjenta. Jej ocena w kontekście podaży płynów, utrat przez dreny, wymioty, biegunkę, pocenie się czy utraty niewidoczne (parowanie) pozwala na uniknięcie przewodnienia lub odwodnienia, zapobieganie obrzękom, hipowolemii i zaburzeniom elektrolitowym i optymalizację terapii dożylnej.

Brak odpowiedniej diurezy w okresie pooperacyjnym jest często jednym z pierwszych objawów powikłań, w tym wstrząsu, niedokrwienia nerek czy rozwijającej się sepsy. Regularna i rzetelna ocena wydalania moczu przez pielęgniarkę jest elementem kluczowym dla zapewnienia bezpieczeństwa pacjenta.

Źródła:

Gorka J. Czuczwar M. Szczeklik W. Przewodnik płynoterapii. Płynoterapia w okresie okołooperacyjnym u chorych z niewydolnością serca. Medycyna Praktyczna 2020.  https://www.mp.pl/plynoterapia/opieka-okolooperacyjna/240467,przewodnik-plynoterapii-plynoterapia-w-okresie-okolooperacyjnym-u-chorych-z-niewydolnoscia-serca dostęp: 27.12.2025

Kłęk, S., Rymarowicz, J., Sobocki J., et al. (2023). Wytyczne nowoczesnej opieki okołooperacyjnej dla zabiegów planowych: konsensus panelu ekspertów. Pol Przegl Chir, 95(5), 1-13. https://doi.org/10.5604/01.3001.0016.2732 Dostęp: 27.12.2025

Szczepanek K. Jak nie utopić pacjenta na dyżurze, czyli o nowoczesnej płynoterapii okołooperacyjnej. Medycyna Praktyczna 2016. https://www.mp.pl/chirurgia/chirurgia-ogolna/148824,nowoczesna-plynoterapia-okolooperacyjna dostęp: 27.12.2025

Wiercińska M. Skąpomocz (oliguria) Medycyna Praktyczna 2024. https://www.mp.pl/pacjent/objawy/51995,skapomocz-oliguria Dostęp: 27.12.2025

Wojnicz-Michera, I. Juszczak, K. (2014). Specific nursing care for geriatric patients treated surgically. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing, 8(3), 120-127. https://www.termedia.pl/Specific-nursing-care-for-geriatric-patients-treated-surgically,50,23541,1,1.html dostęp: 27.12.2025

zdjęcie: Adobe Stock

Treść ma charakter edukacyjny i jest przeznaczona dla personelu medycznego. Nie stanowi porady medycznej ani instrukcji zastępującej obowiązujące procedury podmiotu leczniczego. Decyzje kliniczne należy podejmować na podstawie stanu pacjenta, aktualnych wytycznych oraz w porozumieniu z lekarzem/anestezjologiem.