Zastosowanie wyciągów i unieruchomień to nieodłączny element leczenia wielu urazów ortopedycznych i zabiegów chirurgicznych. Choć stanowi standard postępowania, niesie ze sobą konkretne ryzyka powikłań. Jak pielęgnować pacjenta z założonym wyciągiem lub unieruchomieniem? Sprawdź, jakie są zasady opieki i jak zapobiegać najczęstszym powikłaniom.

Rodzaje wyciągów i unieruchomień w praktyce klinicznej

W zależności od rodzaju urazu, wskazań ortopedycznych i stanu ogólnego pacjenta, stosuje się różne formy unieruchomień i wyciągów. Ich dobór zależy od charakteru złamania, wieku pacjenta, planu leczenia oraz dostępnych zasobów. W codziennej praktyce pielęgniarskiej warto znać zarówno zasady działania, jak i potencjalne ryzyka wynikające z ich stosowania. Do najczęściej wykorzystywanych metod należą:

·       wyciąg bezpośredni (skórny) - zakładany bezpośrednio na skórę kończyny przy użyciu przylepców, opasek lub specjalnych mankietów. Wyciągi skórne są mniej inwazyjne, ale mają ograniczoną siłę trakcji i krótszy czas zastosowania. Wymagają szczególnej uwagi w zakresie pielęgnacji skóry pod przylepcami – istnieje ryzyko odparzeń, maceracji, martwicy.

·       wyciąg pośredni (szkieletowy) - zakładany przez lekarza ortopedę w warunkach aseptycznych poprzez wprowadzenie drutu Kirschnera lub śruby bezpośrednio do kości (np. do kości piszczelowej, udowej lub piętowej). Przykłady to wyciąg szkieletowy udowy lub piszczelowy. Umożliwia długotrwałe stosowanie i większe obciążenia niż wyciąg skórny. Wymaga codziennej obserwacji miejsca wkłucia pod kątem infekcji, stanu skóry i stabilności drutu. Utrzymanie czystości oraz zabezpieczenie miejsca wkłucia to kluczowa rola zespołu pielęgniarskiego.

·       unieruchomienia gipsowe – to klasyczne opatrunki unieruchamiające, wykonywane z gipsu syntetycznego lub tradycyjnego (gips naturalny), stosowane w leczeniu złamań, skręceń, po zabiegach operacyjnych oraz w korekcji deformacji ortopedycznych. Wymagają dokładnej obserwacji pod kątem ucisku, zmian neurologicznych, a także monitorowania stanu skóry wokół brzegów opatrunku.

·       ortezy i szyny (ortezy dynamiczne, szyny termoformowalne) - coraz częściej stosowane jako alternatywa dla tradycyjnego gipsu. Pozwalają na stopniową mobilizację pacjenta, zmniejszają ryzyko zespołu unieruchomienia i umożliwiają lepszy dostęp do skóry i ran. Szyny mogą być zdejmowane na czas ćwiczeń lub higieny, co sprzyja procesowi rehabilitacji. Ich prawidłowe założenie, kontrola stabilności i przestrzeganie zaleceń czasowych użytkowania to zadania zespołu pielęgniarskiego.

Rola pielęgniarki - obserwacja i prewencja powikłań

Zespół pielęgniarski ma fundamentalne znaczenie w profilaktyce powikłań związanych z unieruchomieniem. Wymaga to zarówno kompetencji technicznych, jak i uważnej obserwacji, empatii oraz systematycznego dokumentowania stanu pacjenta. Do najważniejszych zadań pielęgniarki należą:

·  częsta i dokładna obserwacja miejsc zakładania wyciągów lub opatrunków gipsowych - powinna obejmować ocenę skóry wokół wyciągów lub gipsów pod kątem oznak ucisku, niedokrwienia (sinica, bladość, chłód dystalnych części kończyny), a także objawów infekcji – takich jak zaczerwienienie, wyciek surowiczo-ropny, bolesność przy dotyku, gorączka ogólnoustrojowa. Obserwacja musi być systematyczna i dokumentowana przynajmniej raz na zmianę, a w przypadku pacjentów wysokiego ryzyka – częściej.

·   ocena i monitorowanie bólu - w przypadku stosowania wyciągów lub szyn, narastający, pulsujący ból – szczególnie gdy nie ustępuje po lekach – może być pierwszym objawem zespołu ciasnoty powięziowej. Należy oceniać natężenie bólu w skali NRS lub VAS, ale również lokalizację i jakość bólu (np. piekący, rozdzierający), by nie przeoczyć wczesnych objawów niedokrwienia lub rozwoju infekcji.

· zabezpieczenie drutów i linek wyciągowych - linia wyciągowa powinna być zawsze napięta zgodnie z zaleceniem lekarza, nie może ulegać skręceniu lub zawinięciu wokół kończyny. Zespół pielęgniarski dba o czystość punktów wkłucia (w przypadku wyciągów szkieletowych) – stosując opatrunki jałowe, obserwując miejsce wkłucia pod kątem zaczerwienienia, wycieku i bólu. W razie podejrzenia infekcji – natychmiastowa interwencja lekarska.

· codzienna kontrola ułożenia kończyny - prawidłowa pozycja kończyny unieruchomionej jest kluczowa dla gojenia. Kończyna powinna być podparta w sposób zgodny z zaleceniami ortopedycznymi – zwykle nieco uniesiona, w pozycji anatomicznej, bez rotacji. Należy unikać kontaktu z ciężką pościelą – pomocne mogą być specjalne ramki ortopedyczne lub lekka kołdra.

·  systematyczna zmiana pozycji pacjenta - w miarę możliwości, pacjent unieruchomiony powinien być przekładany lub przynajmniej zmieniać ułożenie ciała co 2 godziny. Pomaga to w profilaktyce odleżyn, zapobiega zastojowi w krążeniu żylnym, minimalizuje ryzyko zatorowości płucnej. Zmiana pozycji powinna być zawsze bezpieczna – bez szarpnięć, ze wsparciem drugiej osoby, z uwzględnieniem ciągłości trakcji.

Zapobieganie powikłaniom wynikającym z długotrwałego unieruchomienia

Do najczęstszych powikłań unieruchomienia należą:

·       odleżyny,

·       infekcje w miejscu zakłucia drutu,

·       zakrzepica żył głębokich,

·       zanik mięśni,

·       zespół ciasnoty powięziowej,

·       osteoporoza z unieruchomienia,

·       problemy psychiczne (apatia, depresja, lęk).

W ramach zapobiegania powikłaniom wynikającym z długotrwałego unieruchomienia zespół pielęgniarski wykonuje następujące działania:

· w ramach profilaktyki zakrzepicy – może stosować wczesną mobilizację (w granicach możliwych przy unieruchomieniu), wykonywać ćwiczenia oddechowe i przeciwzakrzepowe (np. zaciskanie i rozluźnianie mięśni łydek, ruchy stopami). W niektórych przypadkach pacjent na zlecenie lekarza otrzymuje heparyny drobnocząsteczkowe – zespół pielęgniarski kontroluje miejsce iniekcji i monitoruje ewentualne działania niepożądane

·  w ramach profilaktyki odleżyn - regularne zmiany pozycji pacjenta, zastosowanie materaca zmiennociśnieniowego, ocena skóry (szczególnie w punktach narażonych na ucisk), stosowanie barier ochronnych i kremów zapobiegających maceracji. Wskazane, aby skala Braden była stosowana jako standardowa ocena ryzyka.

·  w ramach wsparcia zdrowia psychicznego - przedłużone unieruchomienie może prowadzić do apatii i depresji. Warto inicjować krótkie rozmowy, zapewniać kontakt z bliskimi, angażować pacjenta do współpracy (np. poprzez ćwiczenia bierne lub planowanie dnia). U pacjentów z obniżonym nastrojem można skorzystać z pomocy psychologa klinicznego, jeśli jest dostępny.

·  w ramach dbanie o higienę i komfort pacjenta - codzienna toaleta chorego, zmiana bielizny osobistej i pościelowej, zapobieganie odparzeniom. Pacjent powinien mieć zapewniony dostęp do środków higienicznych i możliwość wyrażania swoich potrzeb.

Edukacja pacjenta i rodziny

W kwestii działań edukacyjnych, zarówno pacjent, jak i jego opiekunowie powinni otrzymać dokładny, zrozumiały i indywidualnie dopasowany instruktaż obejmujący:

•  zasady pielęgnacji wyciągu i miejsca unieruchomienia – m.in. jak utrzymać czystość wokół miejsca wkłucia drutu (przy wyciągach szkieletowych), kiedy i jak wymieniać opatrunki ochronne (jeśli są stosowane), czego unikać (np. moczenia miejsca wyciągu, nadmiernego dotykania)

•  objawy alarmujące - pacjent i jego opiekunowie powinni znać objawy mogące świadczyć o infekcji (np. gorączka, zaczerwienienie, obrzęk, nieprzyjemny zapach z opatrunku), zaburzeniach krążenia (np. bladość, sinica, oziębienie, drętwienie, mrowienie) oraz o możliwym rozwoju zespołu ciasnoty powięziowej (np. nasilający się ból, napięcie mięśni, brak tętna obwodowego)

•  zasady zgłaszania nieprawidłowości - należy wskazać, w jaki sposób i komu pacjent lub opiekun powinien zgłosić pogorszenie stanu – np. pielęgniarce oddziałowej, lekarzowi dyżurnemu, przez system przywoławczy lub telefonicznie (w przypadku opieki domowej). Ważne, by dać pacjentowi poczucie, że jego sygnały są ważne i traktowane poważnie

•  konieczność przestrzegania zaleceń ortopedycznych - należy wyjaśnić, dlaczego np. nie można samodzielnie zdejmować lub korygować wyciągu, czemu służy konkretna pozycja kończyny oraz jak niewłaściwe postępowanie może wpłynąć na gojenie

•  podstawowa profilaktyka powikłań - obejmuje edukację w zakresie samodzielnej zmiany pozycji (w granicach bezpiecznych), napinania i rozluźniania mięśni, ćwiczeń oddechowych (np. dmuchanie w butelkę z wodą i słomką), a także dbania o nawodnienie i higienę.

Choć wyciągi i unieruchomienia to narzędzia terapeutyczne, ich niewłaściwe stosowanie lub niedostateczna opieka mogą prowadzić do poważnych powikłań. Z tego też powodu kompetentna, czujna i współpracująca opieka zespołu pielęgniarskiego ma wpływ na efektywność leczenia i jakość życia pacjenta. 

Źródła:

Czubak J, Czwojdziński A. Zastosowanie wyciągu „over-head” przed dokonaniem zamkniętej repozycji rozwojowego zwichnięcia stawu biodrowego – analiza wskazań. Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja. (2004);6(1):14-20. https://ortopedia.com.pl/article/62692/pl dostęp: 7.09.2025

Sułko J. W jakich rodzajach złamań konieczna jest operacyjna repozycja odłamów złamanej kości? Medycyna Praktyczna 2022. https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.17.75.7. Dostęp: 7.09.2025

Miller E. Rola pielęgniarki w profilaktyce wybranych powikłań związanych z unieruchomieniem chorego. Problemy Pielęgniarstwa 4/2007 vol. 15 https://www.termedia.pl/Rola-pielegniarki-w-profilaktyce-wybranych-powiklan-zwiazanych-z-unieruchomieniem-chorego,134,35354,0,0.html dostęp: 7.09.2025

Treści z serwisu pielęgniarki.com.pl – pielęgniarstwo i położnictwo w praktyce -  mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowią porady specjalistycznej, medycznej, lekarskiej czy pielęgniarskiej.