W praktyce najczęściej mówi się o trzech typach stopy cukrzycowej: neuropatycznej, niedokrwiennej oraz mieszanej, czyli neuro-niedokrwiennej. Od tego rozróżnienia zależy sposób obserwacji, pilność reakcji, ryzyko zakażenia, gojenia, martwicy i amputacji. 

Jak już pisaliśmy w artykule: Zespół stopy cukrzycowej w pigułce: dlaczego stopa się psuje? (neuropatia, niedokrwienie, infekcja) - u podłoża stopy cukrzycowej leżą przede wszystkim dwa mechanizmy: uszkodzenie nerwów oraz zaburzenie ukrwienia. Neuropatia cukrzycowa powoduje utratę czucia ochronnego. Pacjent może nie czuć bólu, ucisku, otarcia, skaleczenia, ciała obcego w bucie czy zbyt wysokiej temperatury. Dodatkowo neuropatia ruchowa sprzyja deformacjom stopy, zmianie punktów nacisku i powstawaniu modzeli. Neuropatia autonomiczna prowadzi natomiast do suchości skóry, pęknięć i większej podatności na uszkodzenia. Niedokrwienie wynika z choroby tętnic obwodowych. Krew nie dociera prawidłowo do tkanek, dlatego nawet niewielkie uszkodzenie może goić się źle, długo albo wcale. Stopa może być chłodna, blada, sina lub marmurkowata, a owrzodzenia częściej pojawiają się na palcach, pięcie, brzegach stopy i w miejscach narażonych na uraz. 

Poniżej szerzej omawiamy poszczególne typy. Zebraliśmy tez całość w tabeli.

Stopa neuropatyczna - ciepła, sucha, często bez bólu

Stopa neuropatyczna może na pierwszy rzut oka wyglądać „niegroźnie”, bo często jest ciepła, różowa lub prawidłowo zabarwiona. Problem polega na tym, że pacjent nie zawsze zgłasza ból, nawet wtedy, gdy na stopie rozwija się poważne owrzodzenie. Typowy obraz kliniczny to :

• stopa ciepła, sucha, z pogrubiałym naskórkiem, modzelami, pęknięciami skóry i deformacjami
• mogą być obecne palce młoteczkowate, wysokie sklepienie stopy, zniekształcenia po wcześniejszych urazach lub zmiany typowe dla neuroosteoartropatii Charcota
• tętna na tętnicy grzbietowej stopy i piszczelowej tylnej są zwykle wyczuwalne, choć sama obecność tętna nie wyklucza innych problemów naczyniowych
• zaburzenie czucia  - to najczęstszy objaw - pacjent może mówić: „ja tego nie czułam”, „zauważyłam dopiero krew na skarpetce”, „but mnie nie obcierał, przynajmniej nic nie bolało”

Owrzodzenia neuropatyczne najczęściej powstają w miejscach zwiększonego nacisku:

• na podeszwie stopy
• pod głowami kości śródstopia
• na opuszkach palców
• w okolicy modzeli
• w miejscach tarcia o obuwie

Często są otoczone zrogowaciałym naskórkiem. Dno rany może wyglądać względnie „czysto”, ale obecność głębokiej rany, przetoki, sączenia, zapachu, zaczerwienienia lub obrzęku powinna natychmiast zwiększyć czujność.

W badaniu przy łóżku warto zwrócić uwagę na:

• obecność modzeli
• pęknięć
• deformacji
• suchości skóry
• miejsca ucisku
• jakości obuwia, skarpetek, wkładek

Stopa niedokrwienna - chłodna, bolesna, z osłabionym tętnem

Stopa niedokrwienna ma zupełnie inny charakter. Tu dominuje problem z dopływem krwi. Pacjent częściej zgłasza ból, zwłaszcza podczas chodzenia, w spoczynku lub w nocy. Może mówić, że noga boli, gdy leży, a ulgę przynosi opuszczenie kończyny poza łóżko. To bardzo ważny sygnał alarmowy.

Skóra w stopie niedokrwiennej bywa:

• chłodna
• cienka
• blada
• sina
• marmurkowata albo zaczerwieniona po opuszczeniu kończyny
• może być napięta, błyszcząca, z ubytkiem owłosienia
• paznokcie bywają pogrubiałe, kruche, zmienione troficznie
• tętna obwodowe mogą być osłabione lub niewyczuwalne. 

W praktyce trzeba oceniać obie stopy porównawczo: temperatura, kolor, wypełnienie naczyń, obecność tętna i reakcja na uniesienie lub opuszczenie kończyny mogą wiele powiedzieć. Owrzodzenia niedokrwienne częściej lokalizują się na:

• palcach
• piętach
• bocznych brzegach stopy
• w miejscach urazu lub ucisku obuwia
• mogą mieć „wykrojony”, suchy charakter, czasem z obecnością martwicy
• skóra wokół bywa chłodna i słabo ukrwiona. 

W przeciwieństwie do owrzodzeń neuropatycznych nie zawsze towarzyszy im masywny modzel.

Stopa mieszana, czyli neuro-niedokrwienna - najtrudniejsza w ocenie

Największym wyzwaniem jest stopa mieszana, gdyż jest to sytuacja, w której pacjent ma jednocześnie neuropatię i niedokrwienie. Dlaczego to takie trudne? Bo niedokrwienie powinno boleć, ale neuropatia może ten ból „wyciszyć”. Pacjent może mieć zimną, źle ukrwioną stopę i poważne owrzodzenie, ale nie zgłaszać dolegliwości bólowych. To właśnie tutaj najłatwiej o fałszywe poczucie bezpieczeństwa.

Stopa mieszana może być chłodniejsza niż typowa neuropatyczna, ale nie zawsze skrajnie zimna. Tętna mogą być słabo wyczuwalne lub trudne do oceny. Skóra może być sucha, z modzelami, ale jednocześnie z cechami niedokrwienia: sinieniem palców, opóźnionym gojeniem, martwicą, bólem spoczynkowym lub nietypowym bólem. Owrzodzenia mogą lokalizować się zarówno w miejscach ucisku, jak i na brzegach stopy, palcach czy pięcie.

To typ, w którym szczególnie ważne jest, aby nie zatrzymać się na jednym elemencie badania. Ciepła stopa nie wyklucza problemu. Wyciszone dolegliwości bólowe nie wykluczają niedokrwienia. Obecność rany „od modzela” nie oznacza, że ukrwienie jest dobre. Jeśli rana nie goi się, powiększa, zmienia kolor, pojawia się martwica, przykry zapach, obrzęk, zaczerwienienie, wysięk lub pogorszenie stanu ogólnego — pacjent wymaga szybkiej eskalacji diagnostycznej i terapeutycznej.

Jak odróżnić typy stopy cukrzycowej przy łóżku pacjenta?

W praktyce warto patrzeć na kilka elementów naraz:

• temperatura skóry - stopa neuropatyczna jest zwykle ciepła. Może być nawet wyraźnie cieplejsza w miejscach przeciążenia lub zapalenia. Stopa niedokrwienna częściej jest chłodna, zwłaszcza w obrębie palców i przodostopia. W stopie mieszanej obraz może być niejednoznaczny: część stopy może być chłodna, a wokół zakażenia pojawia się miejscowe ocieplenie
• kolor skóry - w neuropatii skóra bywa różowa, sucha, pękająca, z modzelami. W niedokrwieniu może być blada, sina, marmurkowata, zaczerwieniona po opuszczeniu kończyny albo z ogniskami martwicy. W typie mieszanym mogą współistnieć modzele i deformacje z sinieniem palców, martwicą lub słabym gojeniem
• ból - w stopie neuropatycznej ból może być nieobecny mimo rany. Mogą występować parestezje, pieczenie, drętwienie, uczucie chodzenia po „wacie” albo przeciwnie: brak czucia. W stopie niedokrwiennej ból częściej występuje przy chodzeniu, w spoczynku lub w nocy. W stopie mieszanej ból może być nieadekwatny do ciężkości zmian - rana wygląda poważnie, a pacjent mówi, że „prawie nie boli”
• tętna obwodowe - w stopie neuropatycznej tętna zwykle są wyczuwalne. W niedokrwiennej mogą być osłabione lub niewyczuwalne. W mieszanej mogą być trudne do oceny, asymetryczne albo obecne mimo istotnych zaburzeń mikrokrążenia. Trzeba pamiętać, że u osób z cukrzycą wskaźnik kostka–ramię (ABI) może być trudniejszy do interpretacji z powodu zwapnienia tętnic, dlatego nieprawidłowy obraz kliniczny powinien prowadzić do dalszej oceny, a nie do uspokojenia się jednym parametrem. NICE również podkreśla ostrożność w interpretacji ABI u osób z cukrzycą
• lokalizacja owrzodzenia - owrzodzenia neuropatyczne zwykle pojawiają się na podeszwie, pod głowami kości śródstopia, na opuszkach palców i w miejscach przeciążenia. Owrzodzenia niedokrwienne częściej występują na palcach, pięcie, bocznych krawędziach stopy i w miejscach nawet drobnego urazu. Owrzodzenia mieszane mogą łączyć oba wzorce: modzel i rana na podeszwie, ale słabe tętno, chłodna skóra, sinienie palców lub martwica powinny natychmiast przesunąć myślenie w stronę komponenty niedokrwiennej.

Tabela praktyczna: neuropatyczna, niedokrwienna, mieszana

źródło; opracowanie własne

„Mini-algorytm 60 sekund” , czyli szybki screening stopy cukrzycowej na dyżurze

To nie zastępuje pełnej oceny lekarskiej, podologicznej, diabetologicznej czy naczyniowej. Ale na dyżurze może pomóc wychwycić pacjenta, którego stopa „nie wygląda dobrze” i wymaga pilniejszej reakcji.

0-10 sekund: popatrz

Odsłoń obie stopy. Porównaj je. Zwróć uwagę na kolor, obrzęk, deformacje, modzele, pęknięcia, rany, wysięk, zabrudzoną skarpetkę, ślady krwi, martwicę, nieprzyjemny zapach. Obejrzyj podeszwę, piętę, przestrzenie międzypalcowe i palce. Nie oceniaj tylko grzbietu stopy, bo wiele zmian neuropatycznych ukrywa się pod spodem.

10-20 sekund: dotknij

Porównaj temperaturę obu stóp grzbietem dłoni. Czy jedna stopa jest wyraźnie chłodniejsza? Czy palce są zimne? Czy wokół rany jest miejscowe ocieplenie? Chłód może sugerować niedokrwienie, a miejscowe ocieplenie - stan zapalny, zakażenie lub przeciążenie.

20-30 sekund: zapytaj o ból i czucie

Zapytaj krótko:
„Czy stopa boli?”
„Czy ból nasila się w nocy?”
„Czy jest lepiej, gdy opuści Pan/Pani nogę z łóżka?”
„Czy czuje Pan/Pani dotyk, ucisk, otarcie?”
„Kiedy zauważył/a Pan/Pani ranę?”

Brak bólu przy widocznej ranie jest informacją równie ważną jak silny ból. U pacjenta z neuropatią brak bólu może oznaczać utratę czucia ochronnego, a nie łagodny przebieg problemu.

30-40 sekund: sprawdź tętna

Oceń tętno na tętnicy grzbietowej stopy i piszczelowej tylnej, najlepiej porównawczo po obu stronach. Jeśli tętno jest niewyczuwalne, słabe, asymetryczne albo stopa jest chłodna, sina, z martwicą lub bólem spoczynkowym — wymaga to zgłoszenia i dalszej diagnostyki.

40-50 sekund: oceń ranę

Gdzie jest rana?
Na podeszwie i pod modzelem? Myśl o neuropatii.
Na palcu, pięcie, brzegu stopy, z martwicą lub chłodną skórą? Myśl o niedokrwieniu.
Rana w miejscu nacisku, ale stopa chłodna, tętna słabe, gojenie złe? Myśl o typie mieszanym.

Zwróć uwagę na wysięk, zapach, zaczerwienienie, obrzęk, ucieplenie, ból, głębokość rany i możliwość kontaktu z kością. Każda szybko pogarszająca się rana u pacjenta z cukrzycą wymaga czujności.

50-60 sekund: zdecyduj i podejmij działania

Zgłoś pilnie, jeśli widzisz: niewyczuwalne lub wyraźnie osłabione tętno, chłodną/siną stopę, martwicę, zgorzel, szybko szerzące się zaczerwienienie, obrzęk, ropny wysięk, nieprzyjemny zapach, gorączkę, dreszcze, pogorszenie stanu ogólnego, silny ból spoczynkowy albo przeciwnie: dużą ranę bez bólu u pacjenta z neuropatią.

U pacjenta z cukrzycą „poczekamy do jutra” bywa ryzykowne, zwłaszcza gdy rana ma cechy zakażenia lub niedokrwienia.

Na co pielęgniarka powinna być szczególnie wyczulona?

1. na brak bólu - w wielu sytuacjach klinicznych ból jest sygnałem ostrzegawczym. W stopie neuropatycznej tego sygnału może nie być. Dlatego zdanie pacjenta „nie boli” nie powinno kończyć oceny

2. na chłód i kolor skóry - chłodna, sina, blada lub marmurkowata stopa, szczególnie z raną, martwicą lub osłabionym tętnem, wymaga myślenia o niedokrwieniu

3. na lokalizację rany - rana pod modzelem na podeszwie może sugerować przeciążenie neuropatyczne. Rana na palcu, pięcie lub brzegu stopy, zwłaszcza bolesna albo martwicza, powinna zwiększyć czujnośc

4. na pacjentów hospitalizowanych z innych powodów - stopa cukrzycowa nie zawsze jest głównym powodem przyjęcia. Pacjent może leżeć z powodu infekcji, niewydolności serca, udaru, operacji, zaostrzenia choroby przewlekłej, a problem ze stopą zostanie zauważony dopiero przy toalecie, zmianie skarpetek albo pionizacji. 

Dokumentacja obserwacji pielęgniarskiej

W dokumentacji warto unikać ogólników typu „stopa cukrzycowa bez zmian” albo „rana na stopie”. Przydatniejszy jest opis konkretnych cech, np.: „Stopa prawa chłodniejsza w porównaniu z lewą, palce sine, tętno na tętnicy grzbietowej stopy słabo wyczuwalne, na paluchu rana ok. … cm z suchą martwicą, pacjent zgłasza ból spoczynkowy nasilający się w nocy. Zgłoszono lekarzowi.”

Albo:

„Na podeszwie stopy lewej, pod głową I kości śródstopia, owrzodzenie w otoczeniu modzela, pacjent nie zgłasza bólu, czucie dotyku osłabione, stopa ciepła, tętno wyczuwalne. Rana zabezpieczona zgodnie ze zleceniem, poinformowano lekarza.”

Taki wpis pokazuje obserwację, myślenie kliniczne i reakcję. Jest również ważny z punktu widzenia ciągłości opieki.

Zapamiętajmy:

Stopa neuropatyczna jest zwykle ciepła, sucha, z modzelami, deformacjami i zaburzeniem czucia. Może nie boleć mimo poważnej rany. Stopa niedokrwienna częściej jest chłodna, blada lub sina, bolesna, z osłabionym tętnem i ranami na palcach, pięcie lub brzegach stopy. Stopa mieszana łączy oba mechanizmy i bywa najbardziej podstępna - rana może nie boleć, ale jednocześnie źle się goić z powodu niedokrwienia.

Dla pielęgniarki kluczowe jest proste, konsekwentne badanie: obejrzeć, dotknąć, zapytać o ból, sprawdzić tętna, ocenić lokalizację rany i ocenić, czy sytuacja wymaga pilnego działania. W stopie cukrzycowej szczegóły mają znaczenie: kolor skóry, temperatura, brak bólu, słabe tętno czy rana pod modzelem mogą być pierwszym sygnałem problemu, który za kilka dni stanie się stanem zagrożenia kończyny.

Źródła

NICE. Diabetic foot problems: prevention and management. Last reviewed: 3 July 2025. https://www.nice.org.uk/guidance/ng19 dostęp: 30.05.2026

Wang X, Yuan CX, Xu B, Yu Z. Diabetic foot ulcers: Classification, risk factors and management. World J Diabetes. 2022 Dec 15;13(12):1049-1065. doi: 10.4239/wjd.v13.i12.1049. PMID: 36578871; PMCID: PMC9791567. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36578871/ dostęp: 30.05.2026

Szopa M. Sieradzki J. Płaczkiewicz-Jankowska E. Cukrzycowa choroba stóp. Medycyna Praktyczna 2025. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.13.4.4. dostęp: 30.05.2026

Szewczyk A/ (red.) Pielęgniarstwo diabetologiczne . Wydawnictwo PZWL. 2023 str 203-240

Bazaliński D. Banasiewicz T. Rany w praktyce lekarza i pielęgniarki poz. Wydawnictwo Medical Tribune Polska 2026 str 143-154

Korzonek M, Markiel A, Czarnota-Chlewicka J. Zespół stopy cukrzycowej – problem wciąż aktualny. Diabetic foot syndrome – current problem. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing. 2016;10(1):1-8. https://www.termedia.pl/Zespol-stopy-cukrzycowej-problem-wciaz-aktualny,50,27315,0,0.html dostęp: 30.05.2026

 Zdjęcie: Adobe Stock

Treść artykułu ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie stanowi indywidualnej porady medycznej, prawnej ani organizacyjnej oraz nie zastępuje obowiązujących procedur wewnętrznych podmiotu leczniczego, aktualnych zaleceń klinicznych, decyzji lekarza prowadzącego ani oceny specjalistycznej.

Postępowanie z pacjentem z cukrzycą, owrzodzeniem stopy, podejrzeniem zakażenia, niedokrwienia lub zespołu stopy cukrzycowej powinno być każdorazowo dostosowane do stanu klinicznego pacjenta, zakresu kompetencji personelu, aktualnych standardów postępowania, dostępnych procedur oraz organizacji pracy w danym podmiocie leczniczym. W przypadku objawów alarmowych, takich jak martwica, zgorzel, szybko szerzące się zaczerwienienie, ropny wysięk, gorączka, pogorszenie stanu ogólnego, silny ból spoczynkowy, chłodna lub sina stopa, osłabione albo niewyczuwalne tętno obwodowe, konieczne jest niezwłoczne powiadomienie lekarza i działanie zgodnie z procedurami obowiązującymi w danym miejscu pracy.

Materiał nie może być traktowany jako podstawa do samodzielnego rozpoznawania lub leczenia pacjenta bez właściwej oceny klinicznej. Autorzy i redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za wykorzystanie treści niezgodnie z aktualną wiedzą medyczną, obowiązującymi przepisami prawa oraz lokalnymi procedurami.

------------------------------

To artykuł z cyklu: „Zespół stopy cukrzycowej – praktyczny przewodnik dla pielęgniarki”. To seria poświęcona jednemu z najpoważniejszych przewlekłych powikłań cukrzycy, które wymaga czujności klinicznej, systematycznej obserwacji i dobrze prowadzonej edukacji pacjenta. W kolejnych publikacjach omawiamy  m.in. zasady oceny stopy pacjenta z cukrzycą, wczesne objawy alarmowe, znaczenie neuropatii, niedokrwienia i deformacji stopy, a także codzienną profilaktykę oraz działania pielęgniarskie, które pomagają ograniczać ryzyko owrzodzeń, zakażeń i amputacji. 

To cykl tworzony z myślą o pielęgniarkach i pielęgniarzach praktykach zawodu tak, aby porządkować wiedzę, wzmacniać kliniczną uważność i wspierać codzienną pracę z pacjentem diabetologicznym.