Upadek to nie tylko ryzyko urazu, ale też moment, w którym pacjent traci poczucie bezpieczeństwa i często zaczyna działać impulsywnie. W efekcie próbuje wstać „na siłę”, podnosi się zbyt szybko albo ciągnie się za niestabilny mebel. To zwiększa ryzyko kolejnego upadku, nasilenia bólu i pogłębienia urazu. Dlatego edukacja dotycząca tego, co zrobić po upadku i jak bezpiecznie wstać, powinna być elementem profilaktyki upadków oraz rozmowy wypisowej, zwłaszcza u osób starszych i pacjentów po hospitalizacji. Poniżej praktyczny schemat wstawania po upadku, wariant z użyciem mebla oraz zasady bezpieczeństwa, które pielęgniarka może przekazać pacjentowi i opiekunowi.

Zanim pacjent spróbuje wstać - zatrzymanie impulsu i szybka ocena

Pierwszym krokiem jest „pauza” – kilka spokojnych oddechów i świadoma decyzja, czy w ogóle podejmować próbę wstawania. Pacjent powinien ocenić ból, sprawdzić, czy może poruszać kończynami oraz czy nie ma objawów sugerujących poważny uraz lub zagrożenie życia.

Pacjent nie powinien wstawać samodzielnie, jeśli podejrzewa złamanie, ma silny ból biodra, kręgosłupa lub głowy, nie może obciążyć kończyny, ma drętwienia lub nagłe osłabienie, krwawienie, duszność, splątanie, omdlenie albo uderzył głową i pojawiają się niepokojące objawy. W takich sytuacjach bezpieczniej jest pozostać w stabilnej pozycji, okryć się, aby nie doszło do wychłodzenia, oraz wezwać pomoc. W razie podejrzenia stanu nagłego należy wezwać pomoc w trybie pilnym.

Warto też uwzględnić kontekst kliniczny, gdyż u pacjentów w pierwszych tygodniach po dużych zabiegach ortopedycznych (np. endoprotezoplastyce) techniki wstawania z podłogi powinny być omawiane ostrożnie i najlepiej po konsultacji z fizjoterapeutą, ponieważ mogą obowiązywać indywidualne ograniczenia.

Najbezpieczniejszy schemat samodzielnego wstawania: „bok - klęk podparty – mebel - półklęk  - wstanie”

To najbardziej uniwersalna technika, którą można nauczyć pacjenta i która sprawdza się w większości sytuacji, gdy nie ma przeciwwskazań do samodzielnego wstania.

Pacjent najpierw spokojnie przetacza się na bok, następnie podpiera się rękami i przechodzi do siadu bocznego. Potem przechodzi do klęku podpartego, czyli pozycji na rękach i kolanach. W tej pozycji pacjent ocenia otoczenie i szuka stabilnego punktu podparcia, takiego jak ciężkie krzesło, kanapa, łóżko, stabilny blat lub ściana. Jeśli mebel jest poza zasięgiem, pacjent przemieszcza się do niego bardzo ostrożnie w pozycji na rękach i kolanach, unikając gwałtownych ruchów.

Gdy pacjent jest przy stabilnym meblu, przechodzi do klęku, a następnie do półklęku, czyli pozycji z jedną stopą płasko na podłodze. Trzymając się pewnie oparcia lub blatu, pacjent powoli prostuje się do stania. Po wstaniu powinien od razu usiąść na krześle lub łóżku, odpocząć i ponownie ocenić samopoczucie. Ten etap jest ważny, bo szybka pionizacja po stresie, bólu i wysiłku może wywołać zawroty głowy oraz zwiększyć ryzyko kolejnego upadku.

Wariant z „bezpiecznym odpoczynkiem” po drodze

U części pacjentów pełne wstanie od razu jest zbyt trudne. Wtedy celem pośrednim może być „dotarcie do krzesła” i przejście do pozycji umożliwiającej odpoczynek. Pacjent, będąc przy krześle, może oprzeć przedramiona o siedzisko, przejść do półklęku, a następnie „wejść” w taki sposób, aby najpierw usiąść i ustabilizować oddech. Dopiero po chwili podejmuje próbę wstania. Takie etapowanie zmniejsza ryzyko zasłabnięcia i pozwala uniknąć gwałtownych ruchów.

Jak uczyć opiekuna: pomoc bez dźwigania

Opiekun często chce „podnieść pacjenta”, ale działania siłowe są ryzykowne dla obu stron. Nie należy ciągnąć pacjenta pod pachy, szarpać ani próbować dźwigać go z podłogi, ponieważ łatwo wtedy o uraz barku, kręgosłupa, a także o kolejne upadki.

Bezpieczniejsza rola opiekuna polega na organizacji warunków: uspokojeniu pacjenta, zabezpieczeniu przestrzeni, podsunięciu stabilnego krzesła, podaniu telefonu, okryciu pacjenta i wezwaniu pomocy, jeśli pacjent nie jest w stanie wykonać kolejnych etapów techniki lub ma objawy sugerujące uraz. Jeśli pacjent jest w stanie bezpiecznie wstawać, opiekun może asekurować, ale bez dźwigania.

Różne warunki: łazienka, dywan, noc, ciasne przestrzenie

Po upadku w łazience szczególnie łatwo o poślizgnięcie i ponowny upadek, dlatego pacjent nie powinien wstawać, chwytając się przypadkowych, niestabilnych przedmiotów. Kluczowe jest znalezienie stabilnego podparcia lub wezwanie pomocy, jeśli podparcie nie jest bezpieczne. Na dywanie, przy progach i w ciasnych przejściach pacjent powinien poruszać się małymi ruchami i unikać pośpiechu.

Nocą ważne są dwa elementy: dobre oświetlenie na trasie do toalety oraz możliwość wezwania pomocy. W edukacji warto wzmacniać nawyk powolnego przechodzenia do pionizacji, a także przechowywania telefonu lub przycisku alarmowego w zasięgu ręki.

Co pielęgniarka powinna zrobić po upadku pacjenta w placówce

W przypadku upadku na oddziale priorytetem jest ocena stanu pacjenta i bezpieczeństwo. Obejmuje to ocenę przytomności, dolegliwości bólowych, widocznych urazów, krwawienia oraz kontrolę parametrów życiowych. Jeśli był uraz głowy lub podejrzenie takiego urazu, potrzebna jest obserwacja neurologiczna zgodnie z procedurą placówki. Następnie należy wdrożyć lokalne zasady zgłoszenia zdarzenia niepożądanego oraz zaktualizować ocenę ryzyka upadku i plan działań zapobiegawczych, ponieważ pojedynczy upadek istotnie zwiększa ryzyko kolejnego.

Jak sprawdzić, czy pacjent wie co zrobić po upadku

Po instruktażu warto poprosić pacjenta, aby własnymi słowami opisał kolejność działań. Pacjent powinien umieć powiedzieć, co zrobi najpierw, kiedy wezwie pomoc oraz jak przejdzie do półklęku przy stabilnym meblu. Jeśli pacjent nie potrafi tego odtworzyć, lepiej wrócić do jednego, najważniejszego komunikatu, niż przekazywać zbyt dużo treści naraz.

Artykuł ma charakter edukacyjny i pomocniczy. Nie zastępuje indywidualnej oceny pacjenta, decyzji klinicznych, zaleceń zespołu terapeutycznego ani procedur obowiązujących w danej placówce.

Źródła: 

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH (NIZP PZH–PIB). Profilaktyka urazów wśród osób powyżej 60-go roku życia – materiały edukacyjne oraz raport Urazy wśród osób powyżej 60-go roku życia. https://www.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2019/05/MATERIALY-EDUKACYJNE-DLAOSOB-60-www-all.pdf dostęp: 16.02.2026

Zdjęcie: Adobe Stock