Artykuł otwiera krótką serię poświęconą opiece nad pacjentem z rakiem trzustki. W kolejnych częściach szerzej omówimy przygotowanie chorego do diagnostyki, opiekę nad pacjentem z żółtaczką mechaniczną, postępowanie po zabiegach endoskopowych i operacyjnych, żywienie, kontrolę bólu oraz edukację pacjenta i jego bliskich. Pierwsza część ma charakter wprowadzający, porządkuje najważniejsze objawy alarmowe i pokazuje, na co pielęgniarka powinna zwrócić uwagę w codziennej obserwacji.

Rak trzustki należy do nowotworów szczególnie trudnych do wczesnego rozpoznania. Początkowo może nie powodować żadnych wyraźnych dolegliwości, a kiedy objawy już się pojawiają, często przypominają niestrawność, choroby dróg żółciowych, zaburzenia metaboliczne, choroby kręgosłupa lub inne schorzenia przewodu pokarmowego. Dlatego w praktyce pielęgniarskiej znaczenie ma poza znajomością objawów, umiejętność dostrzeżenia zmiany w dotychczasowym stanie pacjenta: innego koloru skóry i twardówek, coraz mniejszego apetytu, utraty masy ciała, bólu o nowym charakterze, zmiany wyglądu stolca, ciemnego moczu czy nagle trudniejszych do wyrównania wartości glikemii. Pielęgniarka nie rozpoznaje i nie diagnozuje raka trzustki, ale może być osobą, która zauważy, że objawy pacjenta nie są przypadkowe i wymagają dalszej diagnostyki.

Dlaczego rak trzustki jest trudny do wczesnego rozpoznania?

Trzustka jest narządem położonym głęboko w jamie brzusznej, w sąsiedztwie żołądka, dwunastnicy, dróg żółciowych, wątroby i śledziony. Taka lokalizacja sprawia, że guz przez pewien czas może rozwijać się bez widocznych objawów klinicznych. Dodatkowo pierwsze dolegliwości: osłabienie, utrata apetytu, dyskomfort w nadbrzuszu, chudnięcie, nudności czy bóle pleców, nie są charakterystyczne wyłącznie dla raka trzustki. Mogą występować również w chorobach żołądka, dróg żółciowych, wątroby, kręgosłupa czy w zaburzeniach metabolicznych. W praktyce pielęgniarskiej szczególne znaczenie ma nie pojedynczy objaw, ale narastający zestaw pozornie niezwiązanych ze sobą zmian. Inaczej należy spojrzeć na przejściową niestrawność, a inaczej na pacjenta, który w krótkim czasie schudł, zgłasza ból nadbrzusza promieniujący do pleców, ma ciemny mocz, świąd skóry lub świeżo rozpoznane zaburzenia glikemii.

Objawy alarmowe: patrzymy na ich połączenie

Pojedynczy objaw rzadko pozwala określić jego przyczynę. Czujność powinno natomiast zwiększyć współwystępowanie kilku zmian, na przykład:

• żółtaczki, ciemnego moczu, jasnych stolców i świądu skóry
• bólu nadbrzusza promieniującego do pleców oraz utraty masy ciała
• braku apetytu, szybkiego uczucia sytości i postępującego osłabienia
• świeżo rozpoznanej cukrzycy albo pogorszenia glikemii wraz z niezamierzonym chudnięciem
• nudności, wymiotów i pogarszającej się tolerancji posiłków

Objawy te nie oznaczają automatycznie raka trzustki. Powinny jednak zostać dokładnie ocenione i przekazane lekarzowi, zwłaszcza jeżeli narastają albo pojawiły się niedawno.

Żółtaczka mechaniczna, co może zauważyć pielęgniarka?

Żółtaczka mechaniczna może być jednym z pierwszych widocznych sygnałów guza zlokalizowanego w głowie trzustki. Dochodzi do niej wtedy, gdy odpływ żółci zostaje utrudniony, a bilirubina zaczyna gromadzić się w organizmie. Zażółcenie skóry nie zawsze jest pierwszą zmianą widoczną dla pacjenta. Niekiedy wcześniej pojawiają się:

• ciemniejszy niż zwykle mocz
• jasny, szary lub gliniasty stolec
• uogólniony świąd skóry
• zażółcenie twardówek
• uczucie rozbicia i osłabienie.

Pielęgniarka może zauważyć zażółcenie skóry, twardówek, zmianę koloru moczu albo zgłoszenie przez pacjenta uporczywego świądu. Przy niedrożności dróg żółciowych mocz może ciemnieć, stolce mogą stać się jasne lub tłuszczowe, a gromadzenie bilirubiny w skórze może wywoływać świąd. 

Uwaga praktyczna:  Warto nie ograniczać się do obserwacji typu: „pacjent zażółcony”. Warto:

1. Obejrzeć skórę, twardówki i błony śluzowe w dobrym świetle
2. Zapytać, kiedy pacjent lub jego bliscy po raz pierwszy zauważyli zmianę koloru skóry
3. Ustalić, czy żółtaczka narasta
4. Zapytać o kolor moczu i stolca -pacjent nie zawsze sam uzna tę informację za ważną
5. Ocenić świąd, jego nasilenie, wpływ na sen oraz obecność przeczosów i uszkodzeń skóry
6. Zmierzyć temperaturę, ciśnienie tętnicze, tętno, częstość oddechów i saturację
7. Zapytać o dreszcze, ból brzucha, nudności i wymioty.

Żółtaczka połączona z gorączką lub dreszczami i bólem brzucha wymaga natychmiastowej oceny lekarskiej ze względu na możliwość ostrego zakażenia dróg żółciowych. 

Jednym z objawów żółtaczki jest świąd skóry. Może on powodować bezsenność, rozdrażnienie, przeczosy i wtórne uszkodzenia skóry. Do działań pielęgniarskich należą:

• regularna ocena nasilenia świądu
• kontrola stanu skóry
• delikatna pielęgnacja i unikanie drażniących kosmetyków
• ograniczenie przegrzewania pacjenta
• stosowanie przewiewnej odzieży i pościeli
• realizacja zleconego leczenia przeciwświądowego
• zgłaszanie braku poprawy lub narastających uszkodzeń skóry.

Ból brzucha i pleców

Ból w raku trzustki często lokalizuje się w nadbrzuszu i może promieniować do pleców, kregosłupa. Bywa opisywany jako tępy, głęboki, trudny do jednoznacznego umiejscowienia. Może nasilać się po posiłku albo w pozycji leżącej. Ból brzucha lub pleców jest częstym objawem raka trzustki, zwłaszcza gdy guz trzonu lub ogona powiększa się, uciska sąsiednie struktury albo nacieka nerwy wokół trzustki. U części pacjentów ulgę przynosi pozycja na boku z podkurczonymi nogami. Z punktu widzenia pielęgniarskiego ważna jest dokładna ocena bólu. Samo pytanie „czy boli?” nie daje nam wystarczających informacji. W ocenie bólu należy ustalić:

• miejsce bólu
• promieniowanie, szczególnie do pleców
• natężenie w skali stosowanej w placówce
• czas pojawienia się i długość trwania
• stały lub napadowy charakter
• występowanie bólu w nocy
• związek z jedzeniem i pozycją ciała
• wpływ na sen, poruszanie się i przyjmowanie pokarmów
• zastosowane leczenie i jego skuteczność
• obecność nudności, wymiotów, gorączki lub żółtaczki.

Utrata masy ciała i brak apetytu

Niezamierzona utrata masy ciała jest jednym z objawów, który powinien wzbudzić czujność, zwłaszcza gdy występuje razem z bólem brzucha, pogorszeniem apetytu, nudnościami, zmianą stolca lub zaburzeniami glikemii. Pacjent może zgłaszać, że „nie ma siły jeść”, szybciej odczuwa sytość, unika posiłków z powodu bólu, nudności lub uczucia pełności. W obserwacji pielęgniarskiej warto monitorować masę ciała, ilość przyjmowanych posiłków, tolerancję diety, nudności, wymioty, wygląd stolca oraz objawy odwodnienia. Znaczenie ma także szybka informacja zwrotna dla lekarza, zwłaszcza gdy pacjent traci masę ciała lub ma trudności z przyjmowaniem pokarmów.

Postępujące chudnięcie i brak apetytu należą do częstych objawów raka trzustki. Przyczyną mogą być m.in. zmniejszone przyjmowanie pokarmów, nudności, ból, zaburzenia trawienia, niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki oraz zaburzenia gospodarki węglowodanowej. Pacjent może mówić:

• „jem, bo muszę”
• „po kilku kęsach jestem pełny”
• „jedzenie mnie odrzuca”
• „po posiłku boli mnie bardziej”
• „spodnie zrobiły się luźne, ale nie wiem, ile schudłem”.

Warto wtedy ustalić:

• aktualną i wcześniejszą masę ciała
• tempo utraty kilogramów
• rzeczywistą ilość spożywanych posiłków
• obecność nudności, wymiotów i szybkiej sytości
• wpływ bólu na jedzenie
• liczbę i wygląd stolców
• obecność stolców jasnych, tłuszczowych, połyskujących lub trudnych do spłukania
• stan nawodnienia
• możliwość samodzielnego jedzenia
• problemy z dostępem do żywności lub przygotowaniem posiłków
• potrzebę konsultacji dietetycznej.

Nowo rozpoznana cukrzyca lub pogorszenie kontroli glikemii

Poza udziałem w trawieniu trzustka odgrywa również rolę w regulacji gospodarki węglowodanowej. Trzustka odpowiada za wytwarzanie hormonów regulujących stężenie glukozy. U części pacjentów świeżo rozpoznana cukrzyca albo pogorszenie dotychczas stabilnych wartości glikemii może towarzyszyć chorobie trzustki. Szczególną czujność powinno budzić połączenie:

• świeżo rozpoznane zaburzenia glikemii
• niezamierzony spadek masy ciała
• bólu brzucha lub pleców
• brak apetytu
• postępującego osłabienia.

Sama nowa diagnoza cukrzycy nie oznacza raka trzustki. Zdecydowana większość nowych przypadków cukrzycy ma inną przyczynę.  Badania nad zależnością pomiędzy świeżo rozpoznaną cukrzycą a rakiem trzustki wskazują, że szczególnie istotne może być współwystępowanie starszego wieku, szybkiego wzrostu glikemii oraz utraty masy ciała. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z nową cukrzycą powinna automatycznie zostać skierowana na badania obrazowe trzustki.

W praktyce warto:

• oceniać trend glikemii, a nie tylko pojedynczy pomiar
• sprawdzić, czy pacjent przyjmuje zalecone leki i posiłki
• zapytać o wzmożone pragnienie, wielomocz, osłabienie i zaburzenia widzenia
• odnotować zmiany masy ciałazgłosić nagłe pogorszenie kontroli metabolicznej
• obserwować pacjenta pod kątem objawów hipo- i hiperglikemii

Warto pamiętać o objawach zakrzepowo-zatorowych

Niekiedy pierwszą wskazówką raka trzustki może być zakrzepica żył głębokich, objawiająca się bólem, obrzękiem, zaczerwienieniem i uciepleniem kończyny. Sytuacja jest powazna, gdyż oderwanie fragmentu skrzepliny może prowadzić do zatorowości płucnej z dusznością lub bólem w klatce piersiowej. Nagła duszność, ból w klatce piersiowej, zaburzenia świadomości lub znaczne pogorszenie parametrów życiowych wymagają natychmiastowego postępowania zgodnego z procedurą stanów nagłych.

Diagnostyka raka trzustki: co powinna wiedzieć pielęgniarka?

Diagnostyka obejmuje wywiad, badanie lekarskie, badania laboratoryjne, badania obrazowe, a w określonych sytuacjach także pobranie materiału do badania cytologicznego lub histopatologicznego.

• badania laboratoryjne - w zależności od sytuacji klinicznej ocenia się między innymi: morfologię krwi, bilirubinę, badania wątrobowe i nerkowe, glikemię, markery nowotworowe, w tym CA 19-9. Według wytycznych (żródła poniżej) CA 19-9 może wspierać ocenę chorego, ale prawidłowy wynik nie wyklucza raka, a wynik podwyższony nie stanowi samodzielnego rozpoznania. Marker może wzrastać również w innych nowotworach oraz chorobach nienowotworowych
• USG jamy brzusznej - USG bywa badaniem wykonywanym na początku diagnostyki, szczególnie u pacjenta z żółtaczką lub bólem brzucha. Nie zawsze pozwala jednak dobrze uwidocznić trzustkę, na przykład z powodu gazów jelitowych lub budowy ciała. Prawidłowy lub niejednoznaczny wynik USG nie kończy diagnostyki, tym bardziej jeśli objawy pacjenta nadal budzą niepokój
• tomografia komputerowa jamy brzusznej z kontrastem jest podstawowym badaniem służącym do oceny guza, stopnia zaawansowania choroby oraz możliwości leczenia operacyjnego. Przed badaniem pielęgniarka powinna zgodnie z procedurą placówki i wymaganiami pracowni: zweryfikować tożsamość pacjenta i zlecenie, zebrać informacje o wcześniejszych reakcjach na środki kontrastowe, sprawdzić dostępność wymaganych wyników laboratoryjnych, założyć dostęp naczyniowy, potwierdzić przygotowanie pacjenta, wyjaśnić przebieg badania w zakresie swoich kompetencji, obserwować pacjenta po podaniu kontrastu
• rezonans magnetyczny i MRCP - rezonans magnetyczny może być wykorzystywany w przypadku wątpliwości diagnostycznych albo gdy wykonanie tomografii z kontrastem nie jest możliwe. MRCP pozwala nieinwazyjnie obrazować drogi żółciowe i przewód trzustkowy
• endosonografia i biopsja - endosonografia umożliwia dokładną ocenę trzustki, w tym niewielkich zmian, oraz pobranie materiału do badania. Brak komórek nowotworowych w pojedynczej próbce nie zawsze ostatecznie wyklucza złośliwy charakter zmiany, ponieważ biopsja obejmuje tylko fragment tkanki. Przed badaniem należy zgodnie z procedurą: potwierdzić pozostawanie pacjenta na czczo, zweryfikować stosowanie leków przeciwkrzepliwych i przeciwpłytkowych oraz plan postępowania zlecony przez lekarza, zebrać informacje o alergiach, przygotować dokumentację i dostęp naczyniowy, wyjaśnić pacjentowi organizację badania. Po procedurze wymagającej sedacji należy obserwować stan świadomości, oddychanie, saturację, ciśnienie tętnicze, tętno, ból, nudności oraz inne objawy zgodnie z procedurą pracowni.
• ECPW - endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna jest obecnie stosowana przede wszystkim w leczeniu niedrożności dróg żółciowych, na przykład poprzez założenie stentu umożliwiającego odpływ żółci. W czasie procedury można także pobrać materiał do badania. U pacjenta po założeniu stentu trzeba zwracać uwagę na: nawrót lub nasilenie żółtaczki, gorączkę i dreszcze, narastający ból brzucha, nudności i wymioty, zmianę parametrów życiowych ( RR, tt, oddech), zaburzenia świadomości.

Takie objawy mogą wskazywać na ponowne utrudnienie odpływu żółci lub rozwój zakażenia i wymagają pilnego zgłoszenia.

Rola pielęgniarki

Rola pielęgniarki w opiece nad pacjentem z podejrzeniem lub rozpoznaniem raka trzustki polega na systematycznej obserwacji, wychwytywaniu objawów alarmowych, dokumentowaniu zmian i szybkim przekazywaniu informacji zespołowi. W obserwacji pacjenta warto zwrócić uwagę na:

• kolor skóry i twardówek
• świąd skóry i jego nasilenie
• kolor moczu i stolca
• ból brzucha i pleców
• nudności, wymioty, apetyt i tolerancję diety
• masę ciała
• glikemię i objawy hiperglikemii
• ogólne osłabienie, spadek wydolności, zmęczenie
• objawy odwodnienia
• objawy zakrzepicy, takie jak ból, obrzęk, zaczerwienienie i ocieplenie kończyny.

Edukacja pacjenta powinna być konkretna i spokojna. Warto wyjaśniać, że objawy takie jak żółtaczka, ciemny mocz, jasne stolce, świąd skóry, niezamierzone chudnięcie czy ból promieniujący do pleców nie powinny być przeczekiwane. Pacjent powinien wiedzieć, kiedy zgłosić się pilnie do lekarza i jakie objawy wymagają szybkiej konsultacji. Pilnego działania wymagają zwłaszcza: nowa lub narastająca żółtaczka, żółtaczka z gorączką lub dreszczami, silny ból brzucha lub pleców, uporczywe wymioty, szybka utrata masy ciała, objawy odwodnienia, znaczne pogorszenie glikemii, objawy zakrzepicy lub duszność.

Rak trzustki pozostaje jednym z najtrudniejszych diagnostycznie nowotworów. Wczesne objawy są często niecharakterystyczne, dlatego duże znaczenie ma czujność kliniczna całego zespołu medycznego. Pielęgniarka/pielegniarz nie stawiają rozpoznania onkologicznego. Mogą jednak zadać właściwe pytanie, zauważyć zmianę, ocenić jej dynamikę i przekazać informację w odpowiednim czasie. Takie obserwacje nie są drobiazgiem. Mogą stać się początkiem szybszej diagnostyki.

Źródła;

ESMO Clinical Practice Guideline Express Update on the management of metastatic pancreatic cancer. https://www.esmoopen.com/action/showPdf?pii=S2059-7029%2825%2900397-7 1.07.2026 

Polskie Towarzystwo Onkologiczne. Zalecenia Sekcji Standaryzacji Nadzoru po Leczeniu Onkologicznym w zakresie raka gruczołowego trzustki. 2025. https://www.pto.med.pl/sites/default/files/page-2025/Zalecenia%20sekcji%20follow-up_rak%20gruczołowy%20trzustki_01%3A2025.pdf dostęp: 1.07.2026

Jurkowska G. Wojtukiewicz M. Wysocki W. Rak trzustki. Medycyna Praktyczna 2023. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.5.4. Dostep: 1.07.2026

zdjęcie: Adobe Stock

Materiał ma charakter edukacyjny i został przygotowany z myślą o pielęgniarkach, pielęgniarzach oraz innych osobach wykonujących zawody medyczne. Nie stanowi procedury medycznej, indywidualnego zalecenia diagnostycznego ani porady dotyczącej konkretnego pacjenta. Zakres obserwacji, podejmowanych działań i sposób działania należy każdorazowo dostosować do stanu chorego, posiadanych kompetencji, zleceń lekarskich, aktualnej wiedzy medycznej oraz procedur obowiązujących w danym podmiocie leczniczym. W przypadku nagłego pogorszenia stanu pacjenta należy postępować zgodnie z procedurami dotyczącymi stanów nagłych.