Rak gruczołu krokowego, czyli rak prostaty, należy do najczęściej rozpoznawanych nowotworów u mężczyzn. W wielu przypadkach rozwija się powoli i przez długi czas nie daje charakterystycznych objawów. Zdarza się też, że wykrycie choroby następuje przypadkowo, np. podczas diagnostyki prowadzonej z innego powodu albo po oznaczeniu stężenia PSA we krwi.

Czym jest prostata?

Prostata, inaczej gruczoł krokowy lub stercz, to niewielki narząd męskiego układu moczowo-płciowego. Znajduje się poniżej pęcherza moczowego i otacza początkowy odcinek cewki moczowej. Jej wielkość często porównuje się do kasztana, choć wraz z wiekiem gruczoł może się powiększać. Prostata bierze udział w produkcji płynu wchodzącego w skład nasienia. Ze względu na swoje położenie zmiany w obrębie gruczołu krokowego mogą wpływać na oddawanie moczu. 

Rak prostaty: dlaczego jest tak ważnym tematem?

Rak prostaty występuje głównie u mężczyzn w wieku średnim i starszym. Ryzyko zachorowania wzrasta wraz z wiekiem, a choroba rzadko jest rozpoznawana przed 50. rokiem życia. Znaczenie ma również obciążenie rodzinne: mężczyźni, u których rak prostaty występował u ojca, brata lub innych bliskich krewnych, powinni wcześniej omówić z lekarzem zasady kontroli. Warto pamiętać, że rak prostaty nie zawsze przebiega tak samo. U części pacjentów rozwija się powoli i przez długi czas nie powoduje objawów. U innych może mieć bardziej agresywny charakter i wymagać szybkiego leczenia. Właśnie dlatego tak ważna jest rozsądna diagnostyka, wykrycie zmiany i ocena, czy nowotwór ma znaczenie kliniczne i jakiego postępowania wymaga.

Co to jest PSA?

PSA, czyli swoisty antygen sterczowy, jest białkiem wytwarzanym przez komórki gruczołu krokowego. Jego stężenie oznacza się w surowicy krwi. Wynik PSA może pomóc lekarzowi ocenić, czy konieczna jest dalsza diagnostyka prostaty. Podwyższone PSA może nasuwać podejrzenie raka gruczołu krokowego, ale nie jest równoznaczne z rozpoznaniem nowotworu. Stężenie PSA może wzrastać także w innych sytuacjach, między innymi przy łagodnym rozroście gruczołu krokowego, zapaleniu prostaty, po niektórych zabiegach urologicznych, po cewnikowaniu pęcherza moczowego, a czasem także po wytrysku nasienia. Z tego powodu przed badaniem warto stosować się do zaleceń dotyczących przygotowania, a sam wynik omówić z lekarzem.

PSA jest badaniem pomocnym, ale niedoskonałym. U części mężczyzn podwyższony wynik PSA nie wynika z raka, lecz z łagodnych chorób prostaty. Taki wynik może uruchomić kolejne badania, konsultacje i biopsję, która jest procedurą inwazyjną i może wiązać się z powikłaniami. Z drugiej strony u części chorych rak prostaty może rozwijać się mimo wyniku PSA mieszczącego się w zakresie uznawanym za prawidłowy.

Dlatego coraz częściej podkreśla się, że PSA nie powinno być traktowane jako prosty test przesiewowy wykonywany masowo i interpretowany automatycznie. Lepszym podejściem jest świadoma decyzja pacjenta i lekarza: czy w danym wieku, przy danym ryzyku i określonych objawach warto oznaczyć PSA, jak często je kontrolować i co zrobić z wynikiem.

Kiedy mężczyzna powinien zgłosić się do lekarza?

Konsultacji wymaga każdy mężczyzna, który zauważa utrzymujące się lub narastające problemy z oddawaniem moczu. Nie muszą one oznaczać raka prostaty, ale powinny zostać ocenione. Niepokojące mogą być zwłaszcza: częste oddawanie moczu, konieczność wstawania w nocy do toalety, osłabienie strumienia moczu, trudność w rozpoczęciu mikcji, oddawanie moczu z wysiłkiem, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza, wykapywanie moczu po zakończeniu mikcji, nietrzymanie moczu, krwiomocz, ból w okolicy lędźwiowej lub bóle kostne.

W przypadku takich objawów lekarz może zlecić oznaczenie PSA, badanie ogólne moczu, badania obrazowe, a także skierować pacjenta do urologa. Ważnym elementem oceny jest również badanie per rectum, czyli palpacyjne badanie prostaty przez odbytnicę. Dla wielu pacjentów jest ono krępujące, ale trwa krótko i może dostarczyć lekarzowi informacji o wielkości, spoistości i ewentualnych nieprawidłowościach gruczołu krokowego.

Czy każdy rak prostaty wymaga natychmiastowego leczenia?

Nie zawsze. To jedna z najważniejszych informacji, którą warto przekazywać pacjentom.

Rak prostaty może mieć różny przebieg. Niektóre nowotwory są agresywne i wymagają leczenia operacyjnego, radioterapii, hormonoterapii lub innych metod. Inne rozwijają się wolno i przez długi czas nie zagrażają życiu pacjenta. W wybranych sytuacjach lekarze mogą zaproponować aktywną obserwację, czyli regularne monitorowanie choroby i odroczenie leczenia do momentu, gdy będzie ono rzeczywiście potrzebne. Leczenie raka prostaty może wiązać się między innymi z zaburzeniami erekcji, nietrzymaniem moczu, problemami jelitowymi, zmęczeniem i obniżeniem jakości życia. Dlatego decyzja odnośnie leczenia powinna uwzględniać poza rozpoznaniem nowotworu, jego zaawansowanie, stopień złośliwości, wiek pacjenta, choroby współistniejące i preferencje chorego.

Co warto powiedzieć pacjentowi?

Pacjent powinien wiedzieć, że rak prostaty często długo nie daje objawów, a problemy z oddawaniem moczu nie zawsze oznaczają nowotwór. Powinien też rozumieć, że PSA jest badaniem z krwi, które może pomóc w diagnostyce, ale nie jest samodzielnym rozpoznaniem raka. Wynik PSA trzeba omówić z lekarzem. Znaczenie ma wiek pacjenta, wielkość prostaty, wcześniejsze wyniki, tempo wzrostu PSA, objawy, wywiad rodzinny i wynik badania lekarskiego.

Źródła:

Od redakcji: materiał powstał w ramach redakcyjnego rebrandingu i aktualizacji dwóch archiwalnych artykułów opublikowanych na portalu 17 kwietnia 2018 roku. Oba teksty dotyczyły raka prostaty, badania PSA oraz znaczenia profilaktyki i świadomej interpretacji wyników.

Narodowy Fundusz Zdrowia. Poradnik Pacjenta: Profilaktyka to męska sprawa. 2025. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/poradnik-pacjenta-profilaktyka-to-meska-sprawa,8504.html dostęp: 27.07.2026

Wysocki P, Chłosta P, Antoniewicz A et al. Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w raku gruczołu krokowego — stanowisko Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej i Polskiego Towarzystwa Urologicznego. Onkologia w Praktyce Klinicznej - Edukacja. 2024;10(1):1–72. doi:10.5603/owpk_edu.92325. https://journals.viamedica.pl/onkologia_w_praktyce_klin_edu/article/view/92325/75549 dostęp: 27.07.2026

 zdjęcie: Adobe stock