Uzależnienie rozwija się zwykle stopniowo, a pierwsze sygnały ryzyka można zauważyć wcześniej: w zmianie zachowania, sposobie radzenia sobie ze stresem, relacjach lub wzorcu używania substancji. Pielęgniarka, dzięki bezpośredniemu kontaktowi z pacjentem, może odegrać ważną rolę w edukacji, wczesnym rozpoznawaniu zagrożeń i kierowaniu do dalszej pomocy. Artykuł omawia profilaktykę uzależnień w praktycznym ujęciu: od czynników ryzyka i ochronnych po krótką interwencję oraz znaczenie języka wolnego od stygmatyzacji.

Profilaktyka uzależnień jest jednym z ważnych obszarów działań zdrowia publicznego, ale również codziennej praktyki pielęgniarskiej. Uzależnienie najczęściej jest wynikiem narastającego procesu, w którym nakładają się czynniki biologiczne, psychologiczne, rodzinne, społeczne i środowiskowe. Zanim dojdzie do pełnoobjawowego uzależnienia, zwykle można zaobserwować wcześniejsze sygnały ostrzegawcze: zmianę zachowania, pogorszenie funkcjonowania, narastające problemy w relacjach, ryzykowne używanie substancji lub utratę kontroli nad określonym zachowaniem.

W praktyce pielęgniarskiej skuteczna profilaktyka wymaga rozumienia mechanizmów uzależnienia, umiejętności prowadzenia rozmowy bez oceny, rozpoznawania czynników ryzyka oraz wzmacniania zasobów pacjenta. Pielęgniarka, ze względu na częsty i bezpośredni kontakt z pacjentem, może odgrywać bardzo ważną rolę w profilaktyce. Może zauważyć pierwsze zmiany w zachowaniu, zadać właściwe pytania, rozpoznać ryzykowne wzorce, udzielić krótkiej interwencji edukacyjnej, a w razie potrzeby skierować pacjenta do dalszej pomocy. Dla pielęgniarki temat profilaktyki uzależnień może dotyczyć pacjenta hospitalizowanego z powikłaniami picia alkoholu, chorego z POChP nadal palącego papierosy, nastolatka eksperymentującego z substancjami psychoaktywnymi, osoby starszej nadużywającej leków nasennych, pacjenta z bólem przewlekłym przyjmującego leki w sposób niezgodny z zaleceniami, a także kobiety w ciąży, u której pojawia się problem używania nikotyny lub alkoholu. W każdym z tych przypadków pielęgniarka może odegrać ważną rolę: edukacyjną, obserwacyjną, wspierającą i koordynującą.

Czym jest profilaktyka uzależnień?

Profilaktyka uzależnień obejmuje działania, które mają zmniejszać ryzyko używania substancji psychoaktywnych i rozwinięcia uzależnienia, a także ograniczać szkody zdrowotne, psychiczne i społeczne związane z ich używaniem. Skuteczna profilaktyka opiera się na wiedzy o czynnikach ryzyka i czynnikach chroniących, jest dopasowana do wieku i sytuacji pacjenta oraz uwzględnia kontekst rodzinny, społeczny i zdrowotny. W praktyce wyróżnia się profilaktykę uniwersalną, selektywną i wskazującą.

• profilaktyka uniwersalna jest kierowana do szerokich grup, bez stwierdzonego wysokiego ryzyka, na przykład do uczniów, kobiet w ciąży czy pacjentów podstawowej opieki zdrowotnej
• profilaktyka selektywna dotyczy osób lub grup obciążonych większym ryzykiem, na przykład młodzieży z problemami rodzinnymi, osób w kryzysie psychicznym czy pacjentów przewlekle chorych
• profilaktyka wskazująca jest adresowana do osób, u których pojawiają się już pierwsze sygnały zachowań ryzykownych, ale nie zawsze spełniają one jeszcze kryteria uzależnienia.

Dlaczego pielęgniarka/pielęgniarz ma w tym obszarze szczególne znaczenie?

Pielęgniarka często ma z pacjentem kontakt częstszy i bardziej bezpośredni niż inni członkowie zespołu terapeutycznego. To właśnie podczas codziennych czynności, wywiadu, edukacji zdrowotnej, przygotowania do wypisu czy obserwacji zachowania można zauważyć sygnały, które umykają w krótkim kontakcie lekarskim. Należą do nich między innymi:

• zapach alkoholu, objawy zespołu abstynencyjnego lub próby ukrywania picia
• przewlekły kaszel i deklaracje dotyczące palenia tytoniu lub e-papierosów
• częste prośby o leki uspokajające, nasenne lub przeciwbólowe
• niepokój, drażliwość, wahania nastroju, trudności ze snem
• niespójne informacje o przyjmowanych substancjach
• bagatelizowanie zachowań ryzykownych
• trudności w przestrzeganiu zaleceń terapeutycznych.

Jak rozmawiać z pacjentem o ryzyku uzależnienia?

Rozmowa o używaniu alkoholu, nikotyny, leków lub innych substancji wymaga taktu. Ton oceniający zwykle zamyka pacjenta, a ton partnerski zwiększa szansę na szczerość. Warto zadawać pytania spokojnie, jasno i bez moralizowania. Zamiast pytać: „Dlaczego pan znowu pali?”, lepiej powiedzieć: „Czy zdarza się pani/panu sięgać po papierosy, e-papierosy, alkohol albo leki uspokajające, żeby poradzić sobie ze stresem, bólem albo snem?”

Dobra rozmowa profilaktyczna opiera się na kilku zasadach. Po pierwsze, trzeba stworzyć atmosferę bezpieczeństwa i poufności. Po drugie, warto pytać konkretnie, ale bez presji. Po trzecie, należy odróżniać okazjonalne używanie od wzorca ryzykownego i od objawów uzależnienia. Po czwarte, ważne jest wzmacnianie motywacji, a nie zawstydzanie. Nawet krótka interwencja może mieć znaczenie, zwłaszcza gdy pacjent usłyszy rzeczową informację o wpływie używek na aktualny stan zdrowia.

Obszary profilaktyki w codziennej praktyce pielęgniarskiej

• nikotyna i wyroby tytoniowe - palenie tradycyjnych papierosów, używanie e-papierosów i wyrobów podgrzewanych nadal pozostaje jednym z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka chorób przewlekłych. Pielęgniarka może pytać o formę używania nikotyny, liczbę wypalanych papierosów, wcześniejsze próby rzucenia oraz gotowość do zmiany. Istotna jest edukacja dotycząca wpływu palenia na gojenie ran, układ oddechowy, sercowo-naczyniowy, przebieg ciąży, ryzyko nowotworów i skuteczność leczenia.

W warunkach szpitalnych czy ambulatoryjnych warto też przypominać, że hospitalizacja bywa dobrym momentem do rozpoczęcia zmiany nawyku. Pacjent często doświadcza wtedy bezpośrednio konsekwencji zdrowotnych i może być bardziej otwarty na krótką interwencję antynikotynową.

• alkohol - alkohol bywa społecznie akceptowany, przez co ryzykowne wzorce picia są często bagatelizowane. Tymczasem dla wielu pacjentów ma on znaczenie kliniczne: wpływa na ciśnienie tętnicze, rytm serca, wątrobę, trzustkę, układ nerwowy, ryzyko urazów, upadków, zaburzeń snu, interakcji z lekami oraz przebieg chorób psychicznych. Pielęgniarka może odgrywać ważną rolę w ujawnianiu związku między objawami zdrowotnymi a piciem alkoholu.

Profilaktyka w tym obszarze obejmuje nie tylko pytanie o to, „czy pacjent pije”, ale również jak często, w jakich ilościach, w jakich sytuacjach oraz czy alkohol służy regulacji emocji, snu lub napięcia. Szczególnej czujności wymagają pacjenci po urazach, z problemami gastroenterologicznymi, neurologicznymi, kardiologicznymi i psychiatrycznymi.

• leki uspokajające, nasenne i przeciwbólowe - jednym z niedocenianych obszarów profilaktyki uzależnień jest niewłaściwe używanie leków. Dotyczy to zwłaszcza benzodiazepin, leków nasennych, opioidów oraz niektórych leków przeciwbólowych stosowanych przewlekle bez właściwej kontroli. Pacjent nie zawsze postrzega taki problem jako uzależnienie, bo używa środka „z przepisu lekarza” albo „na sen i nerwy”.

Rola pielęgniarki polega tu między innymi na obserwacji wzorca stosowania, edukacji dotyczącej zasad bezpiecznego przyjmowania leków, zwracaniu uwagi na samodzielne zwiększanie dawek oraz na zgłaszaniu niepokojących sygnałów zespołowi terapeutycznemu.

• substancje psychoaktywne i zachowania ryzykowne u młodzieży - w pracy z młodzieżą szczególne znaczenie ma język i relacja. Pielęgniarka szkolna, środowiskowa czy pracująca w POZ może być dla młodej osoby jednym z nielicznych dorosłych, z którymi da się porozmawiać bez napięcia i oceniania. Profilaktyka nie powinna opierać się wyłącznie na przekazie „nie bierz”, ale również na wzmacnianiu kompetencji psychospołecznych, uczeniu radzenia sobie z presją grupy, stresem i emocjami oraz na wczesnym rozpoznawaniu zmian w funkcjonowaniu.

• uzależnienia behawioralne - choć temat ten bywa omawiany osobno, w praktyce edukacyjnej warto o nim wspominać. Nadużywanie internetu, gier, hazardu, kompulsywne korzystanie z internetu, mediów społecznościowych czy zakupów może prowadzić do podobnych konsekwencji jak uzależnienia od substancji: utraty kontroli, zaniedbania obowiązków, konfliktów, problemów finansowych, zaburzeń snu i pogorszenia zdrowia psychicznego. Pielęgniarka może zwracać uwagę na objawy zaniedbywania snu, obowiązków, relacji czy leczenia na rzecz kompulsywnych zachowań.

Pamiętajmy, że w pracy pielęgniarskiej warto pytać nie tylko o alkohol i leki, ale także o sposób korzystania z technologii, szczególnie u młodzieży, młodych dorosłych i pacjentów z objawami depresji, lęku lub izolacji społecznej. Nie każde intensywne korzystanie z telefonu czy gier oznacza uzależnienie, ale niepokojące jest wtedy, gdy pacjent traci kontrolę, rezygnuje z relacji, snu, szkoły, pracy lub leczenia, a próby ograniczenia wywołują silne napięcie.

Krótka interwencja pielęgniarska - co realnie można zrobić?

Nie każda profilaktyka wymaga długiej rozmowy. W wielu sytuacjach znaczenie ma krótka, dobrze poprowadzona interwencja. Jej elementami mogą być:

• rozpoznanie używania substancji lub zachowań ryzykownych
• powiązanie ich z aktualnym stanem zdrowia pacjenta
• przekazanie krótkiej, rzeczowej informacji o ryzyku
• zapytanie o gotowość do zmiany
• wskazanie możliwych form pomocy
• udokumentowanie problemu i przekazanie informacji zespołowi.

W praktyce nie chodzi o wygłoszenie wykładu, lecz o uruchomienie refleksji. Pielęgniarka może powiedzieć na przykład: „Przy tym schorzeniu palenie utrudnia gojenie i zwiększa ryzyko powikłań. Jeśli chce pani/pan, mogę powiedzieć, gdzie można uzyskać wsparcie w rzucaniu.” Taka forma rozmowy jest krótka, konkretna i nie narusza godności pacjenta.

Profilaktyka uzależnień a różne grupy pacjentów

• pacjent hospitalizowany - pobyt w szpitalu to moment, w którym pacjent częściej styka się z konsekwencjami swoich zachowań zdrowotnych. Jest to więc dobra okazja do rozmowy edukacyjnej, ale również okres zwiększonego ryzyka zespołu abstynencyjnego, nasilenia lęku czy ujawnienia niewłaściwego używania leków. Pielęgniarka powinna obserwować niepokojące objawy, dokumentować je i reagować zgodnie z procedurą
• pacjent w POZ i opiece środowiskowej - tutaj szczególne znaczenie ma ciągłość relacji i możliwość długofalowego wzmacniania zdrowych zachowań. Profilaktyka może obejmować regularne pytania przesiewowe, edukację rodziny, wspieranie pacjenta w podejmowaniu małych kroków oraz kierowanie do odpowiednich form pomocy lokalnej
• kobieta w ciąży i połogu - to grupa wymagająca wyjątkowo uważnego, nieoceniającego podejścia. Rozmowa o alkoholu, nikotynie, lekach czy innych substancjach powinna być standardem edukacji zdrowotnej. Pielęgniarka i położna mają tu rolę nie tylko informacyjną, ale również wspierającą, ponieważ lęk przed oceną często blokuje szczerość
• osoba starsza – u seniorów problem może być mniej widoczny, a jednocześnie bardzo istotny klinicznie. Dotyczy to zwłaszcza alkoholu, leków nasennych, uspokajających i przeciwbólowych. Objawy bywają mylone z otępieniem, depresją, bezsennością lub naturalnym starzeniem się. Potrzebna jest więc czujność i spokojny, rzeczowy wywiad.

Edukacja zdrowotna, która ma sens

Skuteczna edukacja profilaktyczna nie powinna opierać się na samym straszeniu. Pacjent lepiej reaguje na przekaz odnoszący się do jego konkretnej sytuacji: choroby, objawów, funkcjonowania, rodziny, pracy czy codziennych trudności. Warto mówić językiem prostym i osadzonym w praktyce. Dla jednego pacjenta ważniejszy będzie wpływ palenia na gojenie rany, dla innego ryzyko kolejnego upadku po alkoholu, a dla jeszcze innego pogorszenie snu i lęku przy nadużywaniu leków nasennych.

Dobra edukacja to także wzmacnianie poczucia, że zmiana jest możliwa. Pacjent nie musi od razu deklarować całkowitej abstynencji czy rzucenia palenia „od jutra”. Czasem pierwszym krokiem jest przyznanie, że problem istnieje i że warto o nim porozmawiać z lekarzem, psychologiem, terapeutą uzależnień lub pielęgniarką.

Pielęgniarka nie musi samodzielnie prowadzić całego procesu wychodzenia z uzależnienia. Jej siła polega na tym, że może uruchomić właściwą ścieżkę: poinformować lekarza, psychologa, terapeutę uzależnień, pracownika socjalnego, położną, pielęgniarkę środowiskową czy rodzinę – oczywiście zgodnie z zakresem kompetencji, zasadami poufności i dobrem pacjenta.

Istotne jest również, by znać lokalne możliwości wsparcia: poradnie leczenia uzależnień, punkty konsultacyjne, programy antynikotynowe, pomoc psychologiczną, telefoniczne i internetowe formy wsparcia. Sama wiedza, gdzie pacjenta odesłać, bywa w praktyce równie cenna jak dobrze przeprowadzona rozmowa.

Źródła: 

Wojtkowska A. Gąsiorowska A. red. Profilaktyka, diagnoza i terapia e-uzależnień wśród dzieci i młodzieży. Praktyczny podręcznik dla specjalistów pracy z dziećmi i ich rodzinami. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, 2024.https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2025/01/Profilaktyka-diagnoza-i-terapia-e-uzaleznien_WojtkowskaGasiorowska2024.pdf  dostęp: 4.04.2026

Siudem I. Pojęcie i zakres profilaktyki uzależnień. Standardy, etyka, strategie, programy rekomendowane i dobre praktyki. UZALEŻNIENIA nr 4 (96) 2021. https://siu.praesterno.pl/download/files/siu962.pdf&ved=2ahUKEwjFwoeShZuUAxUGHxAIHYs5BSoQFnoECEIQAQ&usg=AOvVaw0IkbMZdjVRGdgc5Y3SUtWl  dostęp: 4.04.2026

Rowicka, Magdalena. (2019). Skuteczna profilaktyka uzależnień behawioralnych. Wydawnictwo ORE. Styczeń 2019. https://www.researchgate.net/publication/362658256_SKUTECZNA_PROFILAKTYKA_UZALEZNIEN_BEHAWIORALNYCH&ved=2ahUKEwjQoqC3hpuUAxXAOBAIHfvQAmU4ChAWegQIFhAB&usg=AOvVaw01QjQhaEL5yx3VlCvwO6Jo str 15-18 dostęp: 4.04.2026

Rybka M. Jankowska. L. Przybylska J. Opieka pielęgniarska nad pacjentem z zespołem zależności alkoholowej. Wydawnictwo Panstwowej Akademii Nauk Stosowanych we Wrocławiu 2019 https://wyd.edu.pl/images/Czasopisma_naukowe/PPA/IwP2018/IwP_2019_1_4/IwP_2019_1_4_Rybka_Jankowska_Przybylska.pdf dostęp: 4.04.2026

Pasternak E. Paśnik K. Plewka N. Uzależnienie od opioidów – etiopatogeneza, rozpoznawanie i leczenie oraz ważna rola pielęgniarki. Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne 2015, 5, 2, 209–214. https://pzp.umw.edu.pl/pdf/2015/5/2/209.pdf dostęp: 5.04.2026

 zdjęcie: Adobe Stock