Zaćma jest jedną z najczęstszych przyczyn pogorszenia widzenia u osób starszych. Rozwija się stopniowo, dlatego pacjent przez długi czas może tłumaczyć swoje trudności „wiekiem”, zmęczeniem oczu albo źle dobranymi okularami. W praktyce pielęgniarskiej temat zaćmy nie dotyczy wyłącznie okulistyki. Pogorszenie wzroku wpływa na samodzielność pacjenta, bezpieczeństwo, przyjmowanie leków, ryzyko upadków i codzienne funkcjonowanie. Dla pielęgniarki ważne jest więc nie tylko to, czy pacjent ma rozpoznaną zaćmę, ale także to, jak widzi, czy radzi sobie w domu, czy potrafi bezpiecznie przyjmować leki i czy zgłaszane trudności wymagają pilnej lub planowej konsultacji okulistycznej.

Czym jest zaćma?

Zaćma polega na stopniowym zmętnieniu soczewki oka. Soczewka, która u zdrowej osoby jest przezroczysta, z czasem traci przejrzystość. W efekcie obraz staje się mniej ostry, zamglony, przygaszony albo „przybrudzony”. Pacjent może opisywać swoje widzenie tak, jakby patrzył przez mgłę, brudną szybę albo mleczną folię. Zmętnienie soczewki sprawia, że do siatkówki dociera mniej prawidłowo załamanego światła. Dlatego pacjent może mieć trudności z czytaniem, rozpoznawaniem twarzy, poruszaniem się po zmroku lub oceną przeszkód w otoczeniu. Często pojawiają się też olśnienia, większa wrażliwość na światło, aureole wokół źródeł światła oraz wrażenie, że kolory są mniej intensywne niż wcześniej.

Zaćma zwykle nie powoduje bólu. To ważne, ponieważ brak bólu może sprawiać, że pacjent bagatelizuje objawy i zgłasza się do specjalisty dopiero wtedy, gdy pogorszenie widzenia wyraźnie utrudnia codzienne życie. Zaćma najczęściej dotyczy osób starszych, ale nie jest wyłącznie chorobą wieku podeszłego. Ryzyko jej wystąpienia wzrasta wraz z wiekiem, ponieważ soczewka oka stopniowo traci swoją przejrzystość i elastyczność. U wielu pacjentów proces ten rozwija się powoli, przez lata. Większe ryzyko zaćmy może dotyczyć pacjentów z cukrzycą, osób po urazach oka, po stanach zapalnych w obrębie narządu wzroku, po długotrwałej ekspozycji na promieniowanie UV, a także osób przyjmujących niektóre leki, zwłaszcza przewlekle stosowane glikokortykosteroidy. Znaczenie mogą mieć również czynniki zawodowe i środowiskowe, szczególnie praca w warunkach narażenia na intensywne światło, promieniowanie lub substancje drażniące.

W praktyce pielęgniarskiej warto pamiętać, że pacjent nie zawsze powie wprost: „gorzej widzę”. Częściej może zgłaszać problemy pośrednie: potyka się w mieszkaniu, nie widzi dobrze etykiet leków, ma trudność z odczytaniem glukometru, nie rozpoznaje numeru autobusu, gorzej radzi sobie z przygotowaniem insuliny albo unika wychodzenia z domu po zmroku.

Objawy, które może zgłaszać pacjent

Początek zaćmy bywa niezauważalny. Pacjent może przez długi czas funkcjonować prawie normalnie, a pierwsze objawy przypisywać zmęczeniu, starzeniu się albo źle dobranym okularom. Charakterystyczne jest jednak to, że wymiana szkieł nie zawsze przynosi oczekiwaną poprawę.

Pacjent z zaćmą może mówić, że widzi „jak przez mgłę”, obraz jest mniej ostry mimo zmiany okularów, a kolory wydają się bledsze lub przygaszone. Często zgłasza gorsze widzenie w jasnym świetle, przeszkadzające refleksy, olśnienia lub aureole wokół lamp i reflektorów samochodowych. Niektórzy pacjenci zauważają, że gorzej prowadzi im się samochód nocą albo że światło słoneczne bardziej ich razi.

W codziennym funkcjonowaniu zaćma może objawiać się problemem z czytaniem, szyciem, pisaniem, oglądaniem telewizji, rozpoznawaniem twarzy, nalewaniem leków w kroplach, sprawdzaniem dat ważności preparatów lub odczytywaniem zaleceń. Pacjent może częściej mrużyć oczy, zbliżać tekst do twarzy, prosić o mocniejsze światło albo przeciwnie: unikać zbyt jasnego oświetlenia.

Dlaczego zaćma jest ważna w opiece pielęgniarskiej?

Zaćma nie jest jedynie problemem okulistycznym. Pogorszenie widzenia może wpływać na niemal każdy obszar codziennego życia pacjenta. U osoby starszej oznacza to większe ryzyko upadków, urazów, izolacji społecznej, pomyłek lekowych i utraty samodzielności.

Pacjent, który gorzej widzi, może pomylić tabletki, nieprawidłowo odczytać dawkę leku, mieć trudność z obsługą glukometru, ciśnieniomierza lub inhalatora. Może też nie zauważyć przeszkody na podłodze, mokrej nawierzchni, progu, kabla albo źle oświetlonego stopnia. W opiece długoterminowej, geriatrycznej, diabetologicznej i środowiskowej są to sytuacje bardzo praktyczne, a nie teoretyczne.

U pacjentów hospitalizowanych lub przebywających w opiece długoterminowej pielęgniarka powinna zwrócić uwagę na bezpieczeństwo otoczenia. Ważne jest dobre oświetlenie sali, łazienki i drogi do toalety, usunięcie przeszkód z ciągów komunikacyjnych, ustawienie potrzebnych przedmiotów w stałych miejscach oraz czytelne oznaczenie leków i rzeczy osobistych. Pacjent z pogorszeniem widzenia może wymagać pomocy przy przemieszczaniu się, szczególnie po zmroku lub w nieznanym otoczeniu. Warto także uwzględnić zaćmę przy ocenie ryzyka upadku. Pogorszenie widzenia, zwłaszcza połączone z osłabieniem, zawrotami głowy, hipotonią ortostatyczną, neuropatią cukrzycową lub zaburzeniami równowagi, istotnie zwiększa zagrożenie urazem.

Leczenie zaćmy

Leczenie zaćmy jest operacyjne. Polega na usunięciu zmętniałej soczewki i wszczepieniu sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej. O kwalifikacji do zabiegu decyduje lekarz okulista, biorąc pod uwagę stopień pogorszenia widzenia, potrzeby pacjenta, choroby współistniejące, stan narządu wzroku oraz wpływ zaćmy na codzienne funkcjonowanie. Współczesne leczenie zaćmy jest jedną z najczęściej wykonywanych procedur okulistycznych. Dla pacjenta jednak informacja o operacji oka może być źródłem silnego lęku. W praktyce pielęgniarskiej ważne jest spokojne wyjaśnienie, że celem zabiegu jest poprawa widzenia i jakości życia, a szczegółowe decyzje dotyczące metody operacji, rodzaju soczewki, przygotowania i postępowania po zabiegu podejmuje lekarz okulista.

Po operacji zaćmy pacjent otrzymuje indywidualne zalecenia okulistyczne. Szczególnie ważne jest prawidłowe stosowanie kropli, higiena rąk przed ich podaniem, unikanie dotykania końcówką aplikatora oka lub rzęs oraz przestrzeganie ustalonego schematu leczenia. Pacjent powinien wiedzieć, że nie należy pocierać operowanego oka, samodzielnie odstawiać kropli ani pomijać wizyt kontrolnych. W zależności od zaleceń lekarza konieczna może być ochrona oka, unikanie wysiłku, ostrożność przy schylaniu się oraz dbanie o to, aby do oka nie dostały się zanieczyszczenia. Warto upewnić się, czy pacjent potrafi samodzielnie zakroplić oko. Jeżeli nie, trzeba ustalić, kto będzie mu pomagał. Dotyczy to szczególnie osób starszych, samotnych, z drżeniem rąk, chorobą Parkinsona, niedowidzeniem drugiego oka, zaburzeniami poznawczymi lub ograniczoną sprawnością manualną. Po zabiegu nadal ważne jest bezpieczeństwo otoczenia. Nawet jeśli widzenie stopniowo się poprawia, pacjent może przez pewien czas potrzebować wsparcia przy poruszaniu się, szczególnie w nowym miejscu, po zmroku lub przy schodach.

Objawy alarmowe po operacji zaćmy

Pacjent po operacji zaćmy powinien wiedzieć, jakie objawy wymagają pilnego kontaktu z lekarzem. Należą do nich nagłe pogorszenie widzenia, silny ból oka, narastające zaczerwienienie, ropna wydzielina, uraz oka, pojawienie się błysków, zasłony przed okiem lub nagłych licznych mętów. Takich objawów nie należy przeczekiwać ani tłumaczyć „normalnym gojeniem”. Pacjent powinien otrzymać jasną informację, gdzie i kiedy ma się zgłosić, jeśli wystąpią niepokojące dolegliwości.

W opiece nad pacjentem z zaćmą szczególne znaczenie ma profilaktyka upadków i pomyłek lekowych. W domu warto zadbać o dobre oświetlenie, usunięcie luźnych dywaników, kabli i progów, oznaczenie leków dużą, czytelną czcionką oraz przechowywanie najważniejszych przedmiotów w stałych miejscach.

Zaćma może wydawać się „zwykłą” chorobą wieku starszego, ale w praktyce często decyduje o tym, czy pacjent bezpiecznie funkcjonuje, czy prawidłowo przyjmuje leki i czy jest w stanie samodzielnie poruszać się w swoim otoczeniu.

Źródło:

Wytyczne Stowarzyszenia Chirurgów Okulistów Polskich dotyczące operacji zaćmy. Mecycyna Praltyczna 2021. https://www.mp.pl/okulistyka/wytyczne/wytyczne-i-artykuly/276870,wytyczne-stowarzyszenia-chirurgow-okulistow-polskich-dotyczace-operacji-zacmy dostęp: 2.06.2026

Omulecki W. Zaćma - objawy, operacja i zalecenia po zabiegu. Kiedy wraca widzenie? Medycyna Praltycznma 2025. https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/chorobyoczu/chorobysoczewki/73341,zacma-objawy-operacja-i-zalecenia-po-zabiegu-kiedy-wraca-widzenie dostęp: 2.06.2026

Malewicz Z. Musialska M. Opieka pielęgniarska nad pacjentem z zaćmą – studium przypadku. Pielęgniarstwo Polskie nr 3 (81) 2021 https://pielegniarstwo.ump.edu.pl/uploads/2021/3/131_3_81_2021.pdf dostęp: 2.06.2026

Zdjęcie: Adobe Stock

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej, diagnostyki okulistycznej ani zaleceń wydanych przez lekarza prowadzącego. Decyzję o rozpoznaniu, kwalifikacji do zabiegu, rodzaju leczenia, stosowaniu leków oraz postępowaniu przed- i pooperacyjnym podejmuje lekarz na podstawie stanu klinicznego pacjenta, wyników badań i obowiązujących standardów postępowania.