Starzenie się organizmu to złożony proces, który obejmuje wszystkie układy ciała, w tym także układ nerwowy. Wraz z wiekiem zmniejsza się liczba komórek nerwowych, dochodzi do zaniku osłonek mielinowych, spadku przepływu krwi w mózgu i zmniejszenia plastyczności synaptycznej. To wszystko przekłada się na osłabienie lub nawet zanik niektórych odruchów, które u osób młodszych są automatyczne i niezauważalne.

W kontekście opieki pielęgniarskiej nad osobami starszymi, świadomość tych zmian ma ogromne znaczenie. Odruchy to nie tylko element neurologicznego badania – pełnią funkcje ochronne, pomagają w diagnozowaniu stanów nagłych, a ich zaburzenia są często pierwszym sygnałem pogarszającego się stanu zdrowia. W tym artykule przyglądamy się bliżej trzem ważnym obszarom: przyczynom osłabienia odruchów, problemowi połykania oraz znaczeniu odruchu Babińskiego u seniorów.

Dlaczego odruchy u seniorów słabną?

Odruchy, czyli szybkie, automatyczne odpowiedzi organizmu na bodźce, zależą od sprawnego działania łuku odruchowego: receptora, nerwów czuciowych i ruchowych oraz ośrodków przetwarzających impuls w rdzeniu kręgowym i mózgowiu. Z wiekiem dochodzi do kilku kluczowych zmian:

• degeneracja neuronów ruchowych i czuciowych - zmniejsza się ich liczba oraz przewodnictwo nerwowe.

• spadek neuroprzekaźnictwa np. obniżenie poziomu acetylocholiny, dopaminy i serotoniny, co wpływa na integrację i modulację bodźców.

• zanik struktur ośrodkowego układu nerwowego szczególnie kory mózgowej, wzgórza i móżdżku.

• choroby współistniejące  - cukrzyca (neuropatia), udary, choroba Alzheimera i Parkinsona, które bezpośrednio wpływają na integrację odruchów.

Dla personelu pielęgniarskiego oznacza to konieczność uwzględniania tych zmian w planowaniu opieki, monitorowaniu funkcji neurologicznych oraz podejmowaniu działań profilaktycznych, nnp. zapobiegania upadkom czy zakrztuszeniom.

Problemy z odruchem połykania i ryzyko zachłystowego zapalenia płuc

Dysfagia (zaburzenia połykania) dotyczy nawet 30–50% osób powyżej 80. roku życia. Może wynikać z:

• naturalnego osłabienia mięśni gardła i przełyku,

• spowolnionej reakcji na bodźce (pokarm, płyn),

• uszkodzeń neurologicznych (np. po udarze).

Odruch połykania to złożona czynność, sterowana zarówno przez ośrodki korowe, jak i pień mózgu, może być u starszych pacjentów opóźniony, niepełny, a nawet nieobecny w odpowiedzi na pokarm. W konsekwencji treść pokarmowa może przedostać się do dróg oddechowych.

Zachłystowe zapalenie płuc stanowi zagrożenie życia, jest to jedna z głównych przyczyn hospitalizacji wśród pacjentów geriatrycznych. Objawy to: gorączka, kaszel po jedzeniu, duszność, osłabienie. Jednak u seniorów infekcja często przebiega skrycie, bez klasycznych objawów.

Rola pielęgniarki w profilaktyce:

• ocena ryzyka dysfagii (np. prosty test 3 łyczków wody).

• monitorowanie reakcji podczas karmienia (kaszel, odruchy wymiotne, zmiana głosu).

• karmienie w pozycji pionowej, z odpowiednią stabilizacją głowy i tułowia.

• współpraca z logopedą i dietetykiem w zakresie doboru konsystencji diety.

Odruch Babińskiego u dorosłych - kiedy niepokoić się?

U zdrowych dorosłych, drażnienie bocznej części podeszwy stopy powinno wywołać zgięcie palców (reakcja zgięciowa). W przypadku odruchu Babińskiego – paluch unosi się ku górze, a reszta palców rozcapierza, to tzw. reakcja wyprostna.

U niemowląt jest to odruch fizjologiczny (niedojrzałość dróg nerwowych), ale u dorosłych najczęściej oznacza uszkodzenie dróg piramidowych.

U osób starszych - odruch Babińskiego może występować mimo braku ostrej patologii, zwłaszcza przy zaawansowanej neuropatii. Często towarzyszy mu inna symptomatologia (np. niedowład, zaburzenia chodu, upadki).

Zalecenie praktyczne: Każdorazowa obecność tego odruchu powinna być udokumentowana, skonsultowana z lekarzem i interpretowana w szerszym obrazie klinicznym.

Wnioski dla praktyki pielęgniarskiej

1. Obserwacja odruchów powinna być elementem rutynowej oceny stanu neurologicznego, zwłaszcza u pacjentów unieruchomionych, z chorobami przewlekłymi i po incydentach neurologicznych.

2. Zaburzenia odruchów to nie tylko objaw, ale to także ryzyko: upadków, aspiracji, zachłyśnięcia, urazów.

3. Reagujmy wcześnie, gdyż szybka identyfikacja i zgłoszenie niepokojących objawów może uratować zdrowie, a nawet życie pacjenta.

4. Uczmy opiekunów i rodzinę jak rozpoznawać niepokojące zachowania i dostosowywać środowisko opieki.

Pielęgniarki pełnią kluczową rolę w monitorowaniu i reagowaniu na zmiany odruchów u osób starszych. Dzięki uważnej obserwacji, znajomości fizjologii i współpracy z zespołem terapeutycznym, możemy skutecznie zapobiegać powikłaniom i poprawiać jakość życia seniorów. W kontekście starzejącego się społeczeństwa, kompetencje w tym obszarze stają się coraz bardziej niezbędne.

Źródła:

Wieczorowska-Tobis K. Talarska D. Geriatria i pielęgniarstwo geriatryczne. Wydawnictwo PZWL 2013

Nowakowska H., Grabowska H., Mielnik M. Terapie wspomagające opiekę pielęgniarską nad pacjentami z zaburzeniami połykania. Problemy Pielęgniarstwa 2012, 20(1), s. 126–132. https://www.termedia.pl/Terapie-wspomagajace-opieke-pielegniarska-nad-pacjentami-z-zaburzeniami-polykania,134,35033,0,0.html 

Terlikiewicz J., Makarewicz R. Zaburzenia połykania. Polska Medycyna Paliatywna 2003, 2(1), s. 31–38. 

 zdjęcie: adobe stock

Seria o odruchach - często jako pierwsze „mówią”, że w organizmie dzieje się coś ważnego. Czasem są subtelną podpowiedzią w badaniu, czasem sygnałem alarmowym, a czasem… po prostu mechanizmem, który tłumaczy zachowanie pacjenta na dyżurze. W tej serii bierzemy odruchy na warsztat praktycznie: bez akademickiego zadęcia, za to z myśleniem „co mi to daje przy łóżku pacjenta?”.

Będziemy starali się pokazać, jak odruchy pomagają ocenić zdrowie neurologiczne noworodka, jak wspierają szybką ocenę pacjentów po urazach i udarach, i jak działają odruchy autonomiczne, czyli te, które „w tle” regulują pracę całego organizmu. Zajrzymy też do opieki geriatrycznej: co zmienia się w odruchach u osób starszych i jak wpływa to na ryzyko upadków, zaburzeń połykania czy powikłań. Nie zabraknie odruchów warunkowych, czyli tego, jak mózg uczy się reakcji (i jak to wykorzystać w edukacji pacjenta oraz w codziennej pracy pielęgniarki i położnej). Na koniec, napiszemy o „nietypowych” odruchach, czyli kiedy warto pogłębić temat, bo obraz nie pasuje do standardu.

Jeśli chcesz lepiej rozumieć, co widzisz, szybciej wyłapywać czerwone flagi i pewniej łączyć objawy w całość - ta seria jest dla Ciebie.