Po operacji pacjent bardzo często „chroni” oddech, gdyż wdech boli. A jeśli wdech boli, pacjent oddycha płycej, kaszle słabiej, mniej się uruchamia i szybciej rezygnuje z ćwiczeń. To prosta droga do niedodmy, zalegania wydzieliny i powikłań płucnych. Dlatego w praktyce oddziałowej obowiązuje twarda zasada: ćwiczenia oddechowe są skuteczne dopiero wtedy, gdy ból jest opanowany na tyle, by pacjent mógł zrobić pełny wdech i wykonać kaszel/huff. Ten artykuł pokazuje zależność ból–oddech–powikłania, wyjaśnia, czym jest „okno analgezji” i jak pielęgniarka może wpłynąć na poprawienie skuteczności profilaktyki oddechowej.



W wytycznych podkreśla się, że techniki rozprężania płuc (np. incentive spirometry) powinny być stosowane łącznie z głębokim oddychaniem, ukierunkowanym kaszlem, wczesną mobilizacją i optymalną analgezją.  

Zależność: ból → płytki oddech → powikłania (łańcuch, który widzisz na dyżurze)

Opiszmy je pokrótce:

• ból ogranicza wdech - pacjent unika „pełnego oddechu” – np. szczególnie po laparotomii, torakotomii, zabiegach ortopedycznych. Wdech jest krótki i ostrożny, często z napięciem mięśni brzucha i barków
• płytki oddech = gorsze rozprężanie płuc – czyli mniej powietrza dociera do obwodowych pęcherzyków, szczególnie w zależnych partiach płuc. Rośnie ryzyko niedodmy
• ból osłabia kaszel i oczyszczanie dróg oddechowych - kaszel boli najbardziej, więc pacjent go „tnie”: kaszle krótko, cicho albo wcale. Wydzielina zostaje, zagęszcza się i może tworzyć czopy
• efekt końcowy - pooperacyjne powikłania płucne – a niewystarczająca analgezja zwiększa ryzyko takich powikłań m.in. przez hamowanie głębokiego oddychania 

„Okno analgezji”, czyli kiedy ćwiczyć najlepiej

„Okno analgezji” to czas, w którym ból jest na tyle kontrolowany, że pacjent jest w stanie wykonać pełny wdech, serię pogłębionych oddechów, huffing/kaszel i krótką mobilizację, bez przerywania z powodu bólu.

Jak je zaplanować w praktyce?

• po podaniu leku przeciwbólowego - ćwiczenia najlepiej wykonywać, gdy analgezja już działa (zależnie od drogi podania i preparatu)
• przed planowanym uruchamianiem / fizjoterapią / toaletą – są to momenty, które najbardziej „podbijają” ból. Dlatego lepiej je robić w szczycie działania leków niż na tzw. „końcówce”
• zasada małych serii – czyli 2-3 minuty ćwiczeń częściej w ciągu dnia są zwykle skuteczniejsze niż jedna długa sesja „na siłę”

Szybki test: czy ból jest „wystarczająco opanowany” do ćwiczeń?

Zadaj pacjentowi dwa pytania:

1. „Czy jest Pani/Pan w stanie zrobić głęboki wdech bez przerywania z bólu?”
2. „Czy może Pani/Pan zakaszleć albo zrobić huff (ha!) bez silnego bólu?”

Jeśli odpowiedź brzmi „nie” - najpierw analgezja (zgodnie z zaleceniami lekarza) a dopiero potem ćwiczenia.

Kiedy analgezja jest nieskuteczna (i trzeba to zgłosić) – kilka sygnałów, an które warto zwrócić uwage

• pacjent odmawia ćwiczeń i kaszlu, bo „nie da rady z bólu”
• oddycha płytko, szybko, „oszczędza oddech”
• rośnie zapotrzebowanie na tlen / spada saturacja mimo pozycji i ćwiczeń
• pacjent nie uruchamia się lub szybko rezygnuje z pionizacji
• w nocy ból wyraźnie narasta i „zjada” cały kolejny dzień rehabilitacji.

W polskich zaleceniach dotyczących bólu pooperacyjnego (źródła poniżej) podkreśla się indywidualizację leczenia w oparciu o ocenę bólu oraz bilans skuteczności i działań niepożądanych (w tym w ramach systemowej organizacji leczenia bólu).  

Jak zgłaszać nieskuteczną analgezję? Np można wykorzystać protokół SBAR…

• S (sytuacja): „Pacjent po operacji X nie wykonuje zaleconych ćwiczeń oddechowych z powodu bólu.”
• B (tło): „NRS w spoczynku 3, przy głębokim wdechu 7, przy kaszlu 8. Ostatnia dawka analgezji o… ”
• A (ocena): „Oddycha płytko, RR ↑, kaszel nieefektywny, zaczyna rosnąć zapotrzebowanie na tlen.”
• R (rekomendacja): „Proszę o modyfikację analgezji / dodatkowe zlecenie doraźne / konsultację. Chcemy wykorzystać okno analgezji do ćwiczeń i uruchamiania”

Co warto dokumentować :

• ból w spoczynku i przy funkcji (wdech/kaszel/pionizacja)
• tolerancja ćwiczeń (co ogranicza: ból vs duszność vs senność)
• wykonane działania: pozycja, ćwiczenia, huff/kaszel, edukacja
• efekt: RR/SpO₂, odkrztuszenie, subiektywna ulga
• zgłoszenie nieskutecznej analgezji i odpowiedź zespołu (modyfikacja zleceń).

Źródła

Metoda Huffingu w praktyce medycznej i fizjoterapeutycznej. Fundacja Oddech Życia 2025 https://oddechzycia.pl/choroby-pulmonologiczne/metoda-huffingu-w-praktyce-medycznej-i-fizjoterapeutycznej/ dostęp: 25.04.2026

do Nascimento Junior P, Módolo NS, Andrade S, Guimarães MM, Braz LG, El Dib R. Spirometria motywacyjna w celu zapobiegania pooperacyjnym powikłaniom płucnym w chirurgii górnej części brzucha. Cochrane Database Syst Rev. 2014 Feb 8;2014(2):CD006058. doi: 10.1002/14651858. CD006058.pub3. PMID: 24510642; PMCID: PMC6769174. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24510642/ dostęp: 25.04.2026

Misiołek H, Cettler M, Woroń J, Wordliczek J, Dobrogowski J, Mayzner-Zawadzka E. The 2014 guidelines for post-operative pain management. Anestezjologia Intensywna Terapia. 2014:235-260. https://www.termedia.pl/Zalecenia-postepowania-w-bolu-pooperacyjnym-2014,144,39258,0,0.html dostęp: 26.04.2026

Misiołek H, Zajączkowska R, Daszkiewicz A, et al. Postępowanie w bólu pooperacyjnym 2018 — stanowisko Sekcji Znieczulenia Regionalnego i Terapii Bólu Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Polskiego Towarzystwa Znieczulenia Regionalnego i Leczenia Bólu, Polskiego Towarzystwa Badania Bólu oraz Konsultanta Krajowego w dziedzinie anestezjologii i intensywnej terapii. Anestezjologia Intensywna Terapia. 2018:175-203. https://www.termedia.pl/Postepowanie-w-bolu-pooperacyjnym-2018-stanowisko-Sekcji-Znieczulenia-Regionalnego-i-Terapii-Bolu-Polskiego-Towarzystwa-Anestezjologii-i-Intensywnej-Terapii-Polskiego-Towarzystwa-Znieczulenia-Regional,144,38909,0,0.html dostęp: 26.04.2026

Zdjęcie : Adobe Stock

Niniejszy artykuł ma charakter edukacyjny i jest przeznaczony dla personelu medycznego (pielęgniarek, położnych oraz osób w trakcie kształcenia). Nie stanowi porady medycznej ani indywidualnej decyzji terapeutycznej wobec konkretnego pacjenta. Opisane działania należy każdorazowo dostosować do stanu klinicznego chorego, obowiązujących w danej placówce procedur, zleceń lekarskich oraz kompetencji i uprawnień zawodowych. W przypadku pogorszenia stanu pacjenta lub objawów alarmowych należy niezwłocznie wdrożyć postępowanie zgodne z procedurami oddziału i wezwać lekarza/zespół odpowiedzialny za leczenie. Autor/Redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za skutki wykorzystania treści niezgodnie z aktualną wiedzą, przepisami prawa lub lokalnymi standardami.

Oddychanie rzadko „psuje się” nagle. Częściej pogarsza się po cichu: pacjent zaczyna oddychać płycej, mniej kaszle, słabiej się uruchamia, a wydzielina zostaje tam, gdzie nie powinna. I właśnie wtedy rola pielęgniarki jest kluczowa, bo wiele powikłań oddechowych da się zatrzymać na etapie pierwszych sygnałów, prostymi, konsekwentnymi działaniami przy łóżku chorego.

W tym cyklu pokażemy praktyczne rozwiązania, które naprawdę działają na dyżurze: jak ocenić pacjenta pod kątem ryzyka (niedodma, zaleganie wydzieliny, zapalenie płuc, hipoksja), jak prowadzić ćwiczenia oddechowe u chorego leżącego, jak wspierać skuteczny kaszel i oczyszczanie dróg oddechowych, jak bezpiecznie uruchamiać pacjenta oraz na co zwracać uwagę w monitorowaniu i dokumentacji. Będzie konkretnie, krok po kroku, z naciskiem na „tu i teraz”, czyli to, co pielęgniarka może zrobić od razu, zanim pojawią się komplikacje.

Jeśli pracujesz na oddziale zabiegowym, internie, OAiIT albo w opiece długoterminowej  - ten cykl będzie Twoją ściągą z profilaktyki oddechowej w praktyce.