W kolejnym artykule z cyklu o obrzękach opisujemy problem obrzęków w czasie ciąży. Obrzęki w czasie ciąży są częstym objawem i u wielu pacjentek mają charakter fizjologiczny. Najczęściej dotyczą kończyn dolnych, nasilają się pod koniec dnia, w III trymestrze, po dłuższym staniu, siedzeniu lub w czasie upałów. Dla kobiety ciężarnej mogą być jednak źródłem niepokoju, zwłaszcza gdy pojawiają się nagle, obejmują twarz lub dłonie albo współwystępują z bólem głowy, zaburzeniami widzenia czy wzrostem ciśnienia tętniczego.

Dla pielęgniarki i położnej obrzęk wymaga szerszej oceny niż samo uznanie go za „typową dolegliwość ciążową. To objaw, który wymaga kontekstu: wieku ciążowego, ciśnienia tętniczego, masy ciała, obecności białkomoczu, dolegliwości ogólnych, bólu kończyny, duszności oraz dynamiki narastania objawów. Szczególnie ważne jest odróżnienie obrzęków fizjologicznych od objawów mogących sugerować stan przedrzucawkowy lub zakrzepicę żylną.

Dlaczego w ciąży pojawiają się obrzęki?

W przebiegu prawidłowej ciąży zachodzi szereg zmian hemodynamicznych i hormonalnych, które predysponują do gromadzenia płynu w przestrzeni pozanaczyniowej. Zrozumienie tych mechanizmów pozwala pielęgniarce i położnej świadomie interpretować obraz kliniczny i odróżniać adaptację fizjologiczną od patologii. Są to następujące mechanizmy:

• wzrost objętości krwi krążącej - między 6. a 34. tygodniem ciąży objętość osocza wzrasta o 40–50%, natomiast masa erytrocytów jedynie o 20–30%. Ta dysproporcja prowadzi do względnego spadku ciśnienia onkotycznego osocza, co ułatwia przemieszczanie się płynu z przestrzeni naczyniowej do śródmiąższowej. Jest to jedna z głównych przyczyn fizjologicznej skłonności do obrzęków w ciąży
• wzrost przepuszczalności naczyń - progesteron i relaksyna działają rozszerzająco na ściany naczyń krwionośnych, zwiększając ich przepuszczalność
• ucisk mechaniczny - rosnąca macica wywiera narastający ucisk na żyłę główną dolną i żyły biodrowe, mechanicznie utrudniając odpływ żylny z kończyn dolnych. Zjawisko to narasta wraz z zaawansowaniem ciąży i jest najbardziej nasilone w III trymestrze, szczególnie w pozycji stojącej lub siedzącej. Wzrost ciśnienia hydrostatycznego w naczyniach żylnych kończyn sprzyja dalszemu przesączaniu płynu do tkanek
• retencja sodu i wody - aldosteron i estrogeny pobudzają kanaliki nerkowe do zatrzymywania sodu, co pociąga za sobą retencję wody. Część tego płynu gromadzi się w przestrzeni śródmiąższowej, szczególnie w tkankach obwodowych
• zmiany w układzie limfatycznym - w ciąży dochodzi również do przeciążenia układu limfatycznego, który przy prawidłowym funkcjonowaniu odprowadza nadmiar płynu tkankowego. Zwiększona produkcja chłonki i ograniczona przepustowość naczyń limfatycznych w warunkach podwyższonego ciśnienia żylnego mogą dodatkowo sprzyjać gromadzeniu się obrzęków

Rezultatem tych nakładających się procesów jest obrzęk o charakterze grawitacyjnym - symetryczny, miękki, nasilający się w ciągu dnia i ustępujący po odpoczynku w pozycji leżącej, zwłaszcza lewobocznej, która odciąża żyłę główną dolną. Typowe obrzęki w okresie ciąży dotyczą zwykle:

• obu kończyn dolnych
• nasilają się wieczorem
• zmniejszają się po odpoczynku z uniesieniem nóg
• nie towarzyszy im ból jednej kończyny
• nie są związane z dusznością, bólem w klatce piersiowej, silnym bólem głowy ani zaburzeniami widzenia
• nie współistnieją z podwyższonym ciśnieniem tętniczym lub białkomoczem.

To obrzęk fizjologiczny, wpisany w adaptację organizmu do ciąży, jednak wymagający każdorazowej oceny.  

Obrzęki typowe dla ciąży - najpierw oceń, potem uspokój

W kontakcie z ciężarną zgłaszającą obrzęki pielęgniarka lub położna powinna działać według prostego schematu: zobaczyć, zmierzyć, zapytać, udokumentować i podjąć działania w razie potrzeby.

1. Zobaczyć - należy ocenić lokalizację obrzęku: stopy, kostki, podudzia, dłonie, twarz, powieki. Ważna jest symetria zmian. Pamiętaj, że obustronny obrzęk kończyn dolnych, narastający wieczorem, jest mniej niepokojący niż nagły obrzęk twarzy lub jednostronny, asymetryczny obrzęk łydki.
2. Zmierzyć - podstawą jest pomiar ciśnienia tętniczego wykonany prawidłową techniką. W razie nieprawidłowego wyniku pomiar powinien być powtórzony zgodnie z lokalną procedurą. (w odstępie czasowym). Warto ocenić także tętno, temperaturę, saturację, masę ciała oraz, jeśli jest to możliwe w danym miejscu opieki - wykonać badanie moczu w kierunku białkomoczu
3. Zapytać - w wywiadzie trzeba uwzględnić objawy alarmowe:

            Czy boli głowa?

            Czy występują zaburzenia widzenia?

    Czy jest ból pod prawym łukiem żebrowym lub w nadbrzuszu?

    Czy pojawiły się nudności lub wymioty?

    Czy pacjentka czuje się wyraźnie gorzej niż zwykle?

    Czy obrzęk pojawił się nagle?

    Czy puchną" ręce lub twarz?

    Czy jedna noga boli, jest cieplejsza lub bardziej obrzęknięta?

    Czy występuje duszność lub ból w klatce piersiowej?

    Czy ruchy płodu są prawidłowe?  

    4. Udokumentować - w dokumentacji warto zapisać fakt „obrzęki kończyn dolnych", ale też ich charakter, dynamikę i towarzyszące objawy. Dobry opis dokumentacji to taki, który pozwala kolejnemu członkowi zespołu natychmiast ocenić sytuację bez pytania pacjentki od nowa.

Przykład dokumentacji przy obrzęku typowym: Pacjentka w 32. tygodniu ciąży zgłasza obustronny obrzęk stóp i okolicy kostek, nasilający się wieczorem, zmniejszający się po odpoczynku. Bez bólu głowy, zaburzeń widzenia, bólu w nadbrzuszu, duszności. RR: 118/74 mmHg. Poinformowano o objawach alarmowych i konieczności pilnego kontaktu w razie ich wystąpienia.

Przykład dokumentacji przy obrzęku wymagającym działania i interwencji: Pacjentka w 34. tygodniu ciąży zgłasza nagły obrzęk dłoni i twarzy, ból głowy oraz mroczki przed oczami. RR: 152/96 mmHg. Poinformowano lekarza dyżurnego / skierowano do pilnej oceny zgodnie z procedurą. Taki opis jest znacznie bardziej wartościowy niż ogólny wpis „obrzęki +”

Dopiero po takiej ocenie można mówić o prawdopodobnie typowym obrzęku ciążowym. Sama obecność obrzęku nie jest wystarczającą informacją kliniczną. Natomiast jeśli którykolwiek z powyższych elementów budzi wątpliwości, obrzęk przestaje być typowy i wymaga pilniejszej oceny, zgodnie z kryteriami opisanymi w kolejnej sekcji. 

Kiedy obrzęk w ciąży powinien niepokoić? Kryteria pilnej oceny

Obrzęk przestaje być traktowany jako objaw typowy, gdy zmienia się jego dynamika, lokalizacja, symetria lub gdy współwystępuje z innymi odchyleniami w stanie ogólnym pacjentki. W praktyce pielęgniarskiej i położniczej sytuacje te wymagają natychmiastowego wdrożenia procedur diagnostycznych i skierowania pacjentki do izby przyjęć oddziału położniczego.

Szczególną czujność powinny wzbudzić:

• nagły obrzęk twarzy i dłoni - szczególnie okolic oczu i ust oraz palców, pojawiający się rano  - klasyczny objaw towarzyszący preeklampsji (stan pzredrzucoawkowy), wymagający natychmiastowego działania
• trudność w zdjęciu obrączki, nagłe „puchnięcie" rąk - często pierwszy zauważalny przez pacjentkę sygnał gwałtownie narastającego obrzęku obwodowego.
• sybki przyrost masy ciała - powyżej 0,5 kg na dobę lub powyżej 2 kg w tygodniu, zwłaszcza w III trymestrze. Wskazuje na utajoną retencję płynów w przebiegu stanu przedrzucawkowego
• jednostronny obrzęk podudzia lub uda z towarzyszącym zaczerwienieniem, bolesnością uciskową i ociepleniem skóry - objaw zakrzepicy żył głębokich (DVT). Ciąża 5-krotnie zwiększa ryzyko incydentów zakrzepowo-zatorowych
• silny, nieustępujący ból głowy oraz zaburzenia widzenia - mroczki, widzenie tunelowe, błyski świetlne - mogą sygnalizować nadciśnieniową encefalopatię lub zbliżający się napad drgawkowy (rzucawkę). Stan bezpośredniego zagrożenia życia
• ból w nadbrzuszu lub pod prawym łukiem żebrowym - sugeruje rozciąganie torebki wątroby w przebiegu zespołu HELLP (powikłania preeklampsji z hemolizą, podwyższonymi enzymami wątrobowymi i małopłytkowością)
• nudności lub wymioty - niezwiązane z typowymi dolegliwościami I trymestru, nagle nasilone lub towarzyszące bólowi nadbrzusza
• silne ogólne rozbicie - subiektywne poczucie pacjentki „bycia bardzo chorą” - objaw podmiotowy, który może świadczyć o uogólnionej odpowiedzi zapalnej lub uszkodzeniu narządowym
• nagła duszność, ból w klatce piersiowej lub kołatanie serca - mogą wskazywać np/ na zatorowość płucną. Wymagają natychmiastowej reanimacyjnej oceny
• wzrost ciśnienia tętniczego - każdy pomiar skurczowego  lub rozkurczowego  w dwóch pomiarach wykonanych w odstępie 4 godzin u kobiety po 20. tygodniu ciąży obliguje do diagnostyki w kierunku nadciśnienia ciążowego lub preeklampsji (stanu przedrzucawkowego)
• białkomocz - ≥300 mg/dobę lub wynik ≥2+ w badaniu paskowym w połączeniu z nadciśnieniem - stanowi kryterium rozpoznania stanu przedrzucawkowego

Ważna uwaga praktyczna: 

Stan przedrzucawkowy jest jednym z najważniejszych rozpoznań, o których trzeba pamiętać przy nagłym obrzęku w ciąży. Może rozwinąć się po 20. tygodniu ciąży i nie zawsze od początku daje pełny, jednoznaczny obraz kliniczny. Według polskich standardów nadciśnienie ciążowe oznacza wzrost ciśnienia tętniczego do wartości co najmniej 140/90 mmHg po 20. tygodniu ciąży, a stan przedrzucawkowy wiąże się z nadciśnieniem oraz białkomoczem lub objawami uszkodzenia narządowego. W praktyce oznacza to, że u ciężarnej z obrzękami pytamy:  „czy obrzęk pojawił się nagle?”, „czy „puchną” także ręce lub twarz?”, „czy boli głowa?”, „czy widzi pani mroczki?”, „czy jest ból pod żebrami?”, „czy ciśnienie było ostatnio wyższe?”.

Warto pamiętać, że obrzęk nie jest jedynym ani najważniejszym kryterium rozpoznania stanu przedrzucawkowego. Może jednak być sygnałem, który uruchamia dalszą ocenę: pomiar ciśnienia tętniczego, badanie moczu, ocenę objawów neurologicznych, bólu nadbrzusza, stanu ogólnego oraz decyzję o pilnym kontakcie z lekarzem lub skierowaniu do szpitala.

Co zalecić, a czego unikać przy typowych obrzękach?

Wracając do typowych obrzęków w czasie ciąży to, poniżej zebraliśmy co można przekazać pacjentce krótkie, praktyczne zalecenia dotyczące codziennego postępowania:

• aktywność fizyczna i pozycja ciała - warto zachęcać do regularnego, łagodnego ruchu dostosowanego do stanu ciąży, zwłaszcza spacerów, oraz do unikania długotrwałego stania lub siedzenia w jednej pozycji. Pomocne może być także unoszenie kończyn dolnych podczas odpoczynku oraz częsta zmiana pozycji ciała w ciągu dnia. W czasie nocnego odpoczynku korzystna może być pozycja lewoboczna, która zmniejsza ucisk na żyłę główną dolną
• pończochy uciskowe i wygoda na co dzień – u części pacjentek korzystne może być stosowanie wyrobów uciskowych o odpowiednio dobranej kompresji, zwłaszcza przy obrzękach kończyn dolnych i uczuciu ciężkości nóg. W codziennej praktyce warto również zalecić wygodne obuwie oraz unikanie uciskających skarpet, rajstop i odzieży
• nawodnienie i dieta - nie należy ograniczać płynów bez wskazań lekarskich. Warto przypominać pacjentce o regularnym nawodnieniu i zbilansowanej diecie. Nie zaleca się także radykalnego ograniczania soli wyłącznie jako sposobu „leczenia” obrzęków
• obserwacja objawów - pacjentka powinna obserwować dynamikę obrzęku i zgłosić się do położnej lub lekarza, jeśli obrzęk narasta, zmienia charakter albo pojawiają się objawy alarmowe.

Warto przekazać ciężarnej jasny komunikat: Niewielkie obrzęki stóp i kostek pod koniec ciąży często są typowe, zwłaszcza wieczorem. Pilnej oceny wymagają jednak obrzęki nagłe, szybko narastające, obejmujące twarz lub dłonie, a także obrzęk jednej nogi, ból głowy, zaburzenia widzenia, ból pod żebrami, duszność, ból w klatce piersiowej lub podwyższone ciśnienie.

Taka edukacja jest ważna, ponieważ pacjentka często nie wie, które objawy są „normalne”, a które powinny skłonić ją do natychmiastowego kontaktu z personelem medycznym. Nie chodzi o straszenie, ale o nauczenie rozpoznawania sytuacji, w których czas ma znaczenie.

Warto również podkreślić, że decyzje dotyczące farmakoterapii, modyfikacji leczenia, diagnostyki nadciśnienia, podejrzenia stanu przedrzucawkowego czy zakrzepicy należą do lekarza. Zadaniem pielęgniarki i położnej jest natomiast niezwłoczne rozpoznanie sytuacji wymagającej interwencji oraz przekazanie pacjentce jasnej informacji, gdzie i kiedy powinna zgłosić się po pomoc.

Źródła:

Kosińska-Kaczyńska K. Wender-Ożegowska E. Bóle i obrzęki nóg u kobiet w ciąży. Medycyna po Dyplomie 2022.03. https://podyplomie.pl/czasopisma/medycyna-po-dyplomie/2022/03/bole-i-obrzeki-nog-u-kobiet-w-ciazy dostęp: 31.05.2026

Douksetis J. Bell C. ŻChZZ u kobiet w ciąży i połogu w świetle polskich wytycznych. Profilaktyka i leczenie żylnej choroby zakrzepowo‑zatorowej u kobiet w czasie ciąży i połogu. Medycyna Praktyczna 2025. https://www.mp.pl/zakrzepica/wytyczneartykuly/wytyczne/394244,zchzz-u-kobiet-w-ciazy-i-pologu-w-swietle-polskich-wytycznych dostęp: 31.05.2026

Nowy standard opieki okołoporodowej w praktyce położnej - co warto wiedzieć? - https://pielegniarki.com.pl/article/nowy-standard-opieki-okoloporodowej-w-praktyce-poloznej---co-warto-wiedziec 

Ochałek K., Frydrych-Szymonik A., Szyguła Z. Lower-limb oedema during pregnancy. Med Rehabil 2016; 20(4): 17-21. DOI: 10.5604/01.3001.0009.5481 https://rehmed.pl/article/01.3001.0009.5481/pl dostęp: 31.05.2026

Karaś R, Lepich T, Spyra R, Bajor G. Żylaki kończyn dolnych u kobiet w ciąży. Varicose veins of the lower limbs in pregnant women. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing. 2024;18(3):75-80. doi:10.5114/.2024.144113 https://www.termedia.pl/Zylaki-konczyn-dolnych-u-kobiet-w-ciazy,50,54981,0,0.html dostęp: 31.05.2026

Iwanowicz-Palus G, Golonka E, Bień A, Stadnicka G. Przygotowanie położnych do udzielania porad w dolegliwościach okresu ciąży w opinii społeczeństwa polskiego (cz. I). Polish patients’ opinion on the preparation of midwives to provide advice on the symptoms of pregnancy (part I). Nursing Problems / Problemy Pielęgniarstwa. 2012;20(2):152-163. https://www.termedia.pl/Przygotowanie-poloznych-do-udzielania-porad-w-dolegliwosciach-okresu-ciazy-w-opinii-spoleczenstwa-polskiego-cz-I-,134,34999,0,0.html dostęp: 31.05.2026

zdjęcie: Adone Stock

------

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania lekarskiego, konsultacji położniczej ani procedur obowiązujących w danym podmiocie leczniczym. Obrzęki w ciąży wymagają oceny w kontekście stanu klinicznego pacjentki, wieku ciążowego, wartości ciśnienia tętniczego, objawów współistniejących oraz wyników badań. Rolą pielęgniarki i położnej jest obserwacja, zebranie wywiadu, pomiar parametrów, edukacja pacjentki w zakresie objawów alarmowych, dokumentowanie stanu oraz wskazanie konieczności kontaktu z lekarzem lub pilnej oceny medycznej, jeśli sytuacja tego wymaga. Decyzje dotyczące diagnostyki, rozpoznania, farmakoterapii oraz dalszego leczenia należą do lekarza.