Obrzęki mogą być jednym z pierwszych widocznych objawów choroby nerek. Charakterystyczne jest pojawianie się obrzęku twarzy i powiek po przebudzeniu, ale wraz z postępem choroby płyn może gromadzić się również w kończynach dolnych, jamie brzusznej, a w ciężkich przypadkach także w jamach opłucnowych. Dla pielęgniarki ważna jest nie tylko sama obecność obrzęku, lecz przede wszystkim jego lokalizacja, dynamika, związek z diurezą, zmianami masy ciała i ciśnienia tętniczego oraz objawami przeciążenia płynowego.

Dlaczego w chorobach nerek powstają obrzęki?

Mówiąc o „obrzękach nerkowych”, trzeba pamiętać, że nie zawsze powstają one w ten sam sposób. Najczęściej znaczenie mają dwa mechanizmy:

• pierwszy - związany jest z utratą białka, przede wszystkim albumin, z moczem. Dochodzi do tego między innymi w zespole nerczycowym, w którym uszkodzona bariera filtracyjna kłębuszków nerkowych przepuszcza duże ilości białka. Spadek stężenia albumin we krwi sprzyja przemieszczaniu się płynu z przestrzeni wewnątrznaczyniowej do tkanek. Jednocześnie nerki mogą zatrzymywać sód, co dodatkowo nasila gromadzenie wody w organizmie. Typowymi elementami zespołu nerczycowego są białkomocz, hipoalbuminemia i obrzęki
• drugi - dotyczy sytuacji, gdy pogarszająca się czynność nerek prowadzi do niewystarczającego wydalania sodu i wody. Nadmiar płynu pozostaje w organizmie, zwiększa się objętość płynu zewnątrzkomórkowego i pojawiają się obrzęki. Może do tego dochodzić zarówno w zaawansowanej przewlekłej chorobie nerek, jak i w ostrym uszkodzeniu nerek.

Dlatego sam obrzęk nie mówi jeszcze, jaki dokładnie proces zachodzi. Konieczna jest ocena całego obrazu klinicznego.

Jak wyglądają obrzęki pochodzenia nerkowego?

Jedną z najbardziej kojarzonych cech jest obrzęk twarzy, szczególnie okolicy powiek, bardziej widoczny rano po przebudzeniu. Pacjent może opisywać, że rano „ma podpuchnięte oczy” albo że twarz wygląda inaczej niż zwykle. W ciągu dnia płyn pod wpływem grawitacji może przemieszczać się do niżej położonych części ciała. Wówczas widoczne stają się obrzęki podudzi, okolic kostek i stóp. Mogą być bardziej nasilone wieczorem, zwłaszcza u osoby długo pozostającej w pozycji stojącej lub siedzącej. Obrzęki kończyn mają najczęściej charakter symetryczny i ciastowaty. Po uciśnięciu palcem skóry nad kością piszczelową lub w okolicy kostki przez pewien czas może pozostawać zagłębienie.

Przy dużej retencji płynów obrzęki mogą obejmować znacznie większą powierzchnię ciała. Pojawia się wówczas uogólniony obrzęk tkanki podskórnej, a w ciężkim zespole nerczycowym płyn może gromadzić się również w jamie otrzewnej i jamach opłucnowych.

W przypadku podejrzenia nerkowej przyczyny obrzęków szczególnie ważna jest obserwacja diurezy. Pacjent może zgłaszać zmniejszenie ilości oddawanego moczu, choć nie jest to objaw występujący w każdej chorobie nerek. Z kolei wyraźnie pieniący się mocz może wskazywać na obecność dużej ilości białka. W chorobach kłębuszków może pojawić się również krwiomocz, niekiedy mocz przybiera wówczas różowy, brunatny lub „herbaciany” kolor.

Dla pielęgniarki zestawienie kilku obserwacji może być znacznie ważniejsze niż sam obrzęk:

• obrzęki + szybki wzrost masy ciała + zmniejszenie diurezy + wzrost ciśnienia tętniczego powinny zwrócić uwagę na narastającą retencję płynów.
• obrzęki + pieniący się mocz + znaczny białkomocz + małe stężenie albuminy kierują podejrzenie w stronę zespołu nerczycowego.

Na co powinna zwrócić uwagę pielęgniarka?

Ocena pacjenta z obrzękami nerkowymi powinna być systematyczna. Szczególnie użyteczna jest obserwacja zmian zachodzących w kolejnych godzinach i dniach:

• masa ciała - regularny pomiar masy ciała jest jednym z najprostszych sposobów oceny zmian ilości płynu w organizmie. Największą wartość mają pomiary wykonywane w porównywalnych warunkach, najlepiej o podobnej porze, na tej samej wadze i w podobnym ubraniu. Nagły wzrost masy ciała w krótkim czasie może wynikać przede wszystkim z zatrzymywania płynu, a nie ze zwiększenia masy tkanki tłuszczowej
• bilans płynów i diureza - należy obserwować ilość przyjmowanych i wydalanych płynów, jeśli u pacjenta prowadzony jest bilans. Szczególnej uwagi wymaga zmniejszająca się diureza. O diurezie pisaliśmy w artykule: Znaczenie monitorowania diurezy w okresie okołooperacyjnym
• rozmieszczenie i nasilenie obrzęków - warto określić: gdzie są zlokalizowane, czy są symetryczne, czy pozostawiają dołek po ucisku, czy obejmują coraz większy obszar, czy w kolejnych dniach narastają czy ustępują, jaki jest stan skóry w miejscach obrzękniętych. Duże napięcie tkanek zwiększa podatność skóry na uszkodzenia, dlatego ważna jest również profilaktyka urazów i właściwa pielęgnacja skóry
• ciśnienie tętnicze - zatrzymywanie sodu i wody może współistnieć ze wzrostem ciśnienia tętniczego. Nadciśnienie jest również częstym elementem wielu chorób nerek, dlatego wynik pomiaru powinien być oceniany łącznie z diurezą, masą ciała i pozostałymi objawami
• stan układu oddechowego - narastająca duszność, obniżenie saturacji, przyspieszenie oddechu, kaszel, trudność w leżeniu płasko czy pojawienie się cech zastoju w płucach mogą świadczyć o przeciążeniu płynowym wymagającym pilnej oceny lekarskiej.

Obrzęki pochodzenia nerkowego: sygnały alarmowe

Szczególnie pilnej reakcji wymagają:

• szybko narastająca duszność lub spadek saturacji
• nagłe znaczne zmniejszenie ilości moczu lub bezmocz
• gwałtowny wzrost masy ciała połączony z nasileniem obrzęków
• szybko narastające obrzęki uogólnione
• bardzo wysokie wartości ciśnienia tętniczego wraz z objawami klinicznymi
• zaburzenia świadomości lub znaczne pogorszenie stanu ogólnego
• ból w klatce piersiowej, nagła duszność lub krwioplucie
• jednostronny bolesny obrzęk kończyny.

Jakie badania mają znaczenie?

W diagnostyce pacjenta z obrzękami podejrzanymi o pochodzenie nerkowe ocenia się między innymi:

• stężenie kreatyniny i eGFR
• stężenie mocznika
• sód i potas
• albuminę oraz białko całkowite
• badanie ogólne moczu
• wielkość białkomoczu lub albuminurii
• osad moczu
• w określonych sytuacjach profil lipidowy oraz dalsze badania zależne od podejrzewanej choroby.

W diagnostyce białkomoczu mogą być wykorzystywane badania pojedynczej próbki moczu oraz dobowa zbiórka moczu. Jeśli zlecona jest zbiórka dobowa, prawidłowe poinstruowanie pacjenta i kompletność materiału mają bezpośredni wpływ na wiarygodność wyniku.

Leczenie zależy przede wszystkim od przyczyny obrzęków. W zespole nerczycowym oraz w przypadku przeciążenia płynowego mogą być stosowane leki moczopędne. W leczeniu obrzęków nerczycowych podstawową grupą są diuretyki pętlowe, a jednym z elementów postępowania jest również ograniczenie podaży sodu. Przy obrzękach opornych postępowanie może wymagać łączenia różnych metod leczenia. Z punktu widzenia pielęgniarki oznacza to konieczność obserwacji zarówno skuteczności leczenia, jak i bezpieczeństwa pacjenta. Ważne są zmiany diurezy i masy ciała, ciśnienie tętnicze oraz wyniki badań laboratoryjnych, szczególnie dotyczące funkcji nerek i gospodarki elektrolitowej.

Obrzęki nerkowe: szybka ściąga dyżurowa

Gdy u pacjenta pojawiają się lub nasilają obrzęki, warto sprawdzić:

TWARZ - czy obrzęk powiek jest szczególnie widoczny rano?

KOŃCZYNY - czy obrzęki są symetryczne, ciastowate i czy pozostawiają dołek?

MASA CIAŁA - czy szybko wzrasta?

MOCZ - czy zmniejszyła się diureza, czy mocz się pieni lub zmienił kolor?

BILANS - czy narasta dodatni bilans płynów?

RR - czy ciśnienie tętnicze wzrasta?

ODDECH - czy pojawiła się duszność, przyspieszony oddech lub spadek saturacji?

SKÓRA - czy napięte, obrzęknięte tkanki nie ulegają uszkodzeniu?

Źródła

Drabczyk R. Zmonarski C. Klinger M. Zespół nerczycowy Medycyna Praktyczna 2026, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.14.3.4. Dostęp: 20.08.2026

Myśliwiec M. Drabczyk R. Przewlekła choroba nerek (dawniej przewlekła niewydolność nerek). Medycyna Praktyczna 2025. https://www.mp.pl/pacjent/nefrologia/choroby/chorobyudoroslych/51919,przewlekla-choroba-nerek Dostęp: 20.08.2026

Opieka farmaceutyczna w profilaktyce przewlekłej choroby nerek, 2026. https://www.nia.gov.pl/2026/02/11/nowe-wytyczne-opieki-farmaceutycznej-w-profilaktyce-chorob-nerek/ Dostęp: 20.08.2026

Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych, Medycyna Praktyczna, Kraków. 

zdjęcie : Adobe Stock

Materiał ma charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Został przygotowany z myślą o pielęgniarkach, pielęgniarzach, położnych, studentach kierunków medycznych oraz innych osobach wykonujących zawody medyczne. Treść artykułu nie stanowi porady medycznej, konsultacji specjalistycznej ani indywidualnego zalecenia dotyczącego diagnostyki, leczenia lub postępowania z konkretnym pacjentem. Przedstawione informacje nie zastępują indywidualnej oceny stanu klinicznego chorego, decyzji lekarza ani postępowania wynikającego z aktualnych wytycznych, obowiązujących przepisów prawa, procedur wewnętrznych danego podmiotu leczniczego oraz zakresu kompetencji zawodowych osoby udzielającej świadczeń.

W praktyce klinicznej sposób postępowania powinien być każdorazowo dostosowany do aktualnego stanu pacjenta, jego chorób współistniejących, wyników badań, stosowanego leczenia oraz zaleceń zespołu terapeutycznego. W przypadku rozbieżności pomiędzy treścią materiału a obowiązującymi w danej placówce procedurami, aktualnymi rekomendacjami lub indywidualnym zleceniem lekarskim należy kierować się obowiązującymi zasadami postępowania klinicznego. Wiedza medyczna oraz zalecenia mogą ulegać zmianom wraz z publikacją nowych badań i wytycznych, dlatego przed zastosowaniem przedstawionych informacji w praktyce należy zweryfikować ich aktualność w wiarygodnych źródłach.