Nowy standard organizacyjny opieki okołoporodowej bardzo mocno dotyczy pracy położnej,  zarówno tej pracującej w podstawowej opiece zdrowotnej, w poradni, jak i tej sprawującej opiekę nad kobietą rodzącą na sali porodowej oraz nad kobietą i noworodkiem w połogu. Standard porządkuje organizację opieki nad kobietą w ciąży, kobietą rodzącą, kobietą w połogu oraz nad noworodkiem. Jego głównym założeniem jest zapewnienie bezpieczeństwa matki i dziecka przy jednoczesnym ograniczeniu interwencji medycznych do sytuacji, w których są one rzeczywiście uzasadnione. W dokumencie wprost wymieniono m.in. amniotomię, indukcję porodu, stymulację czynności skurczowej, ciągłe monitorowanie KTG w porodzie fizjologicznym, farmakoterapię, nacięcie krocza, cięcie cesarskie oraz podanie noworodkowi preparatów do początkowego żywienia niemowląt jako interwencje, które powinny być stosowane z uwzględnieniem wskazań medycznych i aktualnej wiedzy.  

Dla położnej oznacza to jedno: standard jest praktyczną ramą codziennej opieki, dokumentowania, edukowania, komunikowania się z pacjentką i reagowania na ryzyko.

Ciąża: opieka od początku, nie dopiero „pod koniec”

Jedną z ważnych zmian jest mocniejsze osadzenie położnej w opiece nad kobietą już w czasie ciąży. Standard wskazuje, że edukacja przedporodowa powinna rozpocząć się do 10. tygodnia ciąży lub w chwili pierwszego zgłoszenia się kobiety. Jeżeli opiekę nad ciężarną sprawuje lekarz położnik, ma on obowiązek skierować kobietę do położnej podstawowej opieki zdrowotnej w celu objęcia jej edukacją przedporodową.To istotne, ponieważ w praktyce położna POZ bywała często kojarzona głównie z wizytami patronażowymi po porodzie. Tymczasem standard wyraźnie przesuwa jej rolę wcześniej: do okresu ciąży, przygotowania do porodu, edukacji, planowania połogu i wsparcia rodziny.

W praktyce oznacza to, że kobieta powinna trafiać do położnej wcześniej, wiedzieć, z kim może omówić przygotowanie do porodu, karmienie piersią, połóg, opiekę nad noworodkiem, niepokojące objawy oraz swoje prawa w opiece okołoporodowej. Położna ma również znaczącą rolę w obserwacji czynników ryzyka. Standard wskazuje, że osoba sprawująca opiekę ocenia stan zdrowia kobiety w ciąży, kobiety rodzącej, kobiety w połogu, płodu i noworodka, wykrywa czynniki ryzyka oraz wczesne objawy patologii ciąży, porodu lub połogu.  To jest bardzo praktyczny zapis. Położna nie tylko „prowadzi edukację”, ale również obserwuje, rozpoznaje sytuacje wymagające eskalacji i przekazuje pacjentkę pod opiekę lekarza, gdy pojawiają się objawy patologiczne lub czynniki ryzyka.

Edukacja przedporodowa: nie tylko szkoła rodzenia

Standard definiuje edukację przedporodową jako praktyczne i teoretyczne przygotowanie kobiety w ciąży oraz ojca dziecka albo innej osoby bliskiej do zachowań prozdrowotnych w ciąży, podczas porodu i połogu oraz do rodzicielstwa. 

Celem edukacji jest także zmniejszanie lęku i niepokoju związanego z porodem oraz poprawa samopoczucia matek i dzieci.   To ważne, bo edukacja przedporodowa jest jednym z głównych narzędzi przygotowania kobiety do świadomego uczestniczenia w opiece. W edukacji powinny znaleźć się m.in. informacje o przebiegu ciąży, rozwoju dziecka, samoobserwacji, badaniach, stylu życia, aktywności fizycznej, dolegliwościach, objawach alarmowych, profilaktyce zakażeń, szczepieniach, zaburzeniach uroginekologicznych oraz prawach pacjentki.

Szczególnie ważna jest część dotycząca porodu. Standard wskazuje, że edukacja powinna obejmować przygotowanie do porodu i plan porodu, zwiastuny porodu, stany nagłe wymagające szybkiej hospitalizacji, postępowanie przy przyjęciu do porodu, dokumenty potrzebne przy przyjęciu, fizjologię porodu, poród aktywny, poród rodzinny, pozycje wertykalne, sprzęt pomocny w porodzie, łagodzenie bólu porodowego, kontakt skóra do skóry oraz cięcie cesarskie.

W praktyce położnej edukacja przedporodowa powinna odpowiadać na bardzo konkretne pytania pacjentki: kiedy jechać do szpitala, co zabrać, jak rozpoznać odpływanie płynu owodniowego, czym są skurcze przepowiadające, kiedy ruchy płodu powinny niepokoić, jakie metody łagodzenia bólu są dostępne, czym różni się plan porodu od sztywnego scenariusza i dlaczego zgoda pacjentki ma znaczenie.

Plan opieki przedporodowej i plan porodu: dokument, rozmowa, aktualizacja

Standard wyraźnie wskazuje, że podczas opieki przedporodowej osoba sprawująca opiekę i kobieta w ciąży ustalają plan opieki przedporodowej oraz plan porodu. Plan opieki przedporodowej obejmuje procedury medyczne związane z opieką w ciąży wraz z określeniem czasu ich wykonania. Plan porodu obejmuje elementy postępowania medycznego podczas porodu, w tym oczekiwania kobiety dotyczące miejsca i warunków porodu, obecności osoby bliskiej, metod łagodzenia bólu, zgody lub braku zgody na określone zabiegi, karmienia piersią, kontaktu skóra do skóry oraz szczególnych potrzeb pacjentki.  

W praktyce położnej plan porodu jest narzędziem rozmowy. Pozwala rozpoznać oczekiwania kobiety, jej obawy, wcześniejsze doświadczenia porodowe, potrzeby komunikacyjne, religijne, kulturowe, związane z niepełnosprawnością lub traumą.

Jednocześnie plan porodu nie jest dokumentem niezmiennym. Standard przewiduje jego modyfikację odpowiednio do sytuacji zdrowotnej kobiety, płodu, noworodka oraz zmieniających się potrzeb i oczekiwań pacjentki. Z perspektywy dokumentacji ważne jest także to, że plan opieki przedporodowej i plan porodu dołącza się do dokumentacji medycznej kobiety. Po zgłoszeniu się do porodu plan powinien być elementem dokumentacji wewnętrznej.

Analgezja porodowa: prawo pacjentki i obowiązek organizacyjny placówki

Jedną z najbardziej praktycznych zmian jest wyraźne ujęcie łagodzenia bólu porodowego. Standard wskazuje, że kobieta rodząca ma prawo do łagodzenia bólu porodowego, a podmiot leczniczy prowadzący szpital ma zapewnić dostęp do co najmniej jednej farmakologicznej metody łagodzenia bólu. Wymienione metody farmakologiczne obejmują analgezję wziewną, dożylne stosowanie opioidów oraz analgezję regionalną i miejscową. Analgezja regionalna obejmuje m.in. analgezję zewnątrzoponową, połączoną podpajęczynówkową i zewnątrzoponową oraz podpajęczynówkową. Analgezja miejscowa obejmuje blokadę nerwu sromowego.  

Dla położnej oznacza to konieczność rzetelnej informacji i praktycznego wsparcia pacjentki. Kobieta przyjmowana do porodu powinna otrzymać zrozumiałą informację o przebiegu porodu, metodach łagodzenia bólu i ich dostępności w danym podmiocie. Ustalenia dotyczące postępowania przeciwbólowego powinny zostać odnotowane w dokumentacji medycznej.  

Położna odgrywa tu kilka ról jednocześnie:

·      informuje i wspiera pacjentkę w wyborze metod niefarmakologicznych

·      obserwuje skuteczność zastosowanych metod i zgłasza potrzebę dalszego postępowania

·      współpracuje z lekarzem położnikiem, anestezjologiem, położną anestezjologiczną lub pielęgniarką anestezjologiczną, jeśli zastosowana jest analgezja regionalna

·      dokumentuje ustalenia, reakcję pacjentki i przebieg opieki zgodnie z procedurą przyjętą w podmiocie.

Standard wskazuje również, że placówka powinna opracować pisemny tryb postępowania w łagodzeniu bólu porodowego, a dostępne metody publikować na swojej stronie internetowej i aktualizować nie rzadziej niż raz w roku. W praktyce pacjentka powinna móc wcześniej sprawdzić, jakie metody są dostępne w danym szpitalu, a personel powinien wiedzieć, jak działa wewnętrzna procedura: kto kwalifikuje, kto zleca, kto monitoruje, kto dokumentuje, jak wygląda przekazanie opieki i jak postępować w razie powikłań.

Poród: szacunek, zgoda, intymność i ciągłość opieki

Standard bardzo wyraźnie opisuje sposób komunikacji z kobietą rodzącą. Kobieta powinna być traktowana z szacunkiem i mieć możliwość udziału w podejmowaniu decyzji związanych z porodem. Personel powinien przedstawiać się, wyjaśniać swoją rolę, zachowywać spokojną postawę, szanować prywatność i intymność pacjentki, omawiać plan porodu, przedstawiać wskazania do procedur oraz konsekwencje ich niezastosowania.  To bardzo ważny fragment standardu, bo przenosi uwagę z samej procedury na jakość relacji z pacjentką. W praktyce położnej oznacza to, że komunikacja jest częścią opieki, a nie dodatkiem do niej. Położna powinna informować pacjentkę o wykonywanych czynnościach, pytać o potrzeby, wyjaśniać sytuację kliniczną w sposób zrozumiały, uzyskiwać zgodę na badania i zabiegi oraz respektować prawo kobiety do udziału w decyzjach. Dotyczy to zarówno sytuacji fizjologicznych, jak i tych, w których pojawia się konieczność interwencji. 

W standardzie podkreślono także wsparcie osoby bliskiej, aktywność fizyczną kobiety rodzącej, pomoc w przyjmowaniu optymalnych pozycji oraz możliwość spożywania klarownych płynów, a także, po konsultacji z osobą sprawującą opiekę, lekkostrawnych posiłków podczas porodu. W praktyce oznacza to odejście od myślenia, że pacjentka na sali porodowej ma przede wszystkim „leżeć i czekać”. Jeżeli stan kliniczny na to pozwala, położna wspiera fizjologiczny przebieg porodu: ruch, pozycje wertykalne, techniki oddechowe, relaksację, korzystanie z piłki, prysznica, materaca, drabinki czy innych dostępnych pomocy.

Połóg: sześć tygodni obserwacji, edukacji i wsparcia

Standard definiuje połóg jako okres rozpoczynający się po porodzie i trwający sześć tygodni. To czas cofania się zmian spowodowanych ciążą i porodem, ale w praktyce jest to również czas ogromnej adaptacji psychicznej, laktacyjnej, rodzinnej i organizacyjnej. W opiece położnej połóg nie powinien być ograniczony wyłącznie do kontroli obkurczania macicy, gojenia krocza lub rany po cięciu cesarskim. To również ocena samopoczucia kobiety, wsparcie w karmieniu piersią, obserwacja objawów zakażenia, krwawienia, bólu, trudności laktacyjnych, problemów uroginekologicznych, przeciążenia psychicznego, objawów depresyjnych i jakości wsparcia domowego.

Standard wskazuje, że po zakończeniu wizyt położnej POZ w miejscu zamieszkania lub pobytu matki i dziecka dalszą opiekę nad dzieckiem sprawuje pielęgniarka POZ, natomiast opiekę nad matką, z uwzględnieniem wsparcia w zakresie karmienia piersią i poradnictwa laktacyjnego, kontynuuje położna POZ. To ważny zapis organizacyjny. Położna POZ pozostaje osobą wspierającą kobietę po porodzie, również po zakończeniu pierwszych wizyt patronażowych. W praktyce może to oznaczać dalsze poradnictwo laktacyjne, ocenę problemów połogowych, pokierowanie do lekarza lub psychologa oraz wzmacnianie poczucia bezpieczeństwa kobiety w pierwszych tygodniach po porodzie.

Sytuacje szczególne: poronienie, martwe urodzenie, ciężka choroba dziecka

Jednym z najważniejszych obszarów standardu jest opieka nad kobietą w sytuacjach szczególnych. Do takich sytuacji zaliczono m.in. rozpoznanie ciężkiej choroby lub wady płodu, poronienie, urodzenie dziecka martwego, dziecka niezdolnego do życia, dziecka chorego lub z wadami wrodzonymi oraz zgon dziecka po porodzie. To obszar, w którym procedura medyczna nigdy nie wystarcza. Kobieta i jej rodzina potrzebują informacji, spokoju, intymności, czasu, możliwości zadawania pytań, a często także realnego wsparcia psychologicznego. Standard wskazuje, że osoby wykonujące zawód medyczny, które sprawują opiekę nad kobietą w takiej sytuacji, powinny być przygotowane do pracy z rodzicami doświadczającymi śmierci dziecka lub narodzin dziecka chorego. Personel powinien być również informowany o przebywaniu takiej kobiety w podmiocie leczniczym, aby uwrażliwić go na jej sytuację.  W praktyce położnej oznacza to konieczność szczególnej uważności. Słowa, ton głosu, miejsce rozmowy, sposób przekazywania informacji i ochrona pacjentki przed przypadkowymi, bolesnymi komunikatami mają ogromne znaczenie.

Warto, aby położna wiedziała jak postępować, gdy kobieta doświadcza poronienia, martwego urodzenia lub śmierci dziecka po porodzie, by znała procedury obowiązujące w placówce, wiedziała, kto udziela wsparcia psychologicznego, jak zapewnić intymność, jak dokumentować opiekę oraz jak przekazywać informacje w sposób spokojny i niedyrektywny.

Dokumentacja

Nowy standard mocno akcentuje dokumentowanie. Każda ingerencja medyczna w przebieg ciąży fizjologicznej, porodu, połogu lub laktacji powinna być odnotowana w dokumentacji medycznej wraz z uzasadnieniem przyczyny jej zastosowania oraz opisem wykonanych procedur.  Dla położnej to bardzo ważny zapis. Dokumentacja powinna odzwierciedlać nie tylko to, że wykonano daną czynność, ale również dlaczego ją wykonano, jaki był stan pacjentki, jakie były wskazania, jakie informacje przekazano kobiecie, czy uzyskano zgodę i jakie działania podjęto dalej.

Standard wskazuje również, że osoba sprawująca opiekę odnotowuje dzień, miesiąc, rok, godzinę i minutę objęcia kobiety rodzącej lub noworodka opieką oraz zakończenia opieki, wraz z informacją o podmiocie lub osobie przejmującej opiekę.  To ma znaczenie szczególnie przy przekazywaniu pacjentki między zespołami, przy porodach z powikłaniami, w sytuacji transportu, przekazania noworodka, zastosowania analgezji regionalnej, zmiany osoby prowadzącej opiekę lub eskalacji do lekarza.

W dokumentacji powinny znaleźć się także informacje o skierowaniu kobiety do położnej POZ, objęciu jej opieką, ustaleniach dotyczących planu porodu, metod łagodzenia bólu, czynnikach ryzyka, działaniach edukacyjnych i sytuacjach wymagających interwencji lekarskiej lub psychologicznej.

Zadania położnej POZ: ciąża, edukacja, połóg i laktacja

W nowym standardzie położna POZ ma wyraźnie określone miejsce w opiece okołoporodowej. Jeżeli osoba sprawująca opiekę nie jest położną POZ, ma obowiązek poinformować kobietę o możliwości korzystania z takiej opieki i skierować ją do położnej w celu objęcia edukacją przedporodową oraz opieką nad nią i dzieckiem po porodzie. Fakt skierowania powinien być odnotowany w dokumentacji medycznej, a położna POZ potwierdza objęcie kobiety opieką wpisem do planu opieki przedporodowej i karty przebiegu ciąży, podając dane swoje lub podmiotu POZ, w tym numer telefonu albo adres e-mail.  

W praktyce zadania położnej POZ obejmują więc kilka etapów:

·       w ciąży: edukację, przygotowanie do porodu, omówienie planu porodu, profilaktykę, samoobserwację i wsparcie informacyjne

·       po porodzie: wizyty w miejscu pobytu matki i dziecka, ocenę stanu kobiety i noworodka, wsparcie laktacyjne, edukację rodziców, obserwację problemów zdrowotnych oraz kierowanie do lekarza lub psychologa, gdy sytuacja przekracza zakres kompetencji położnej.

Standard wskazuje, że w przypadku problemów zdrowotnych kobiety w połogu lub dziecka, których rozwiązanie wykracza poza kompetencje położnej, przekazuje ona kobiecie informację o potrzebie interwencji lekarskiej lub psychologicznej. To ważne, bo położna POZ jest często pierwszą osobą, która widzi realne funkcjonowanie kobiety po porodzie: jej zmęczenie, ból, lęk, trudności z karmieniem, warunki domowe, reakcje rodziny i stan psychiczny. Właśnie dlatego jej rola nie kończy się na instruktażu kąpieli noworodka czy ocenie pępka, to także obserwacja całej sytuacji matki i dziecka.

Co położna powinna zapamiętać z nowego standardu?

Nowy standard opieki okołoporodowej wzmacnia rolę położnej jako osoby prowadzącej, edukującej, obserwującej, wspierającej i dokumentującej opiekę. Nie sprowadza jej pracy wyłącznie do czynności technicznych.

W praktyce najważniejsze jest kilka obszarów:

·      kobieta powinna mieć kontakt z położną POZ już w ciąży, nie dopiero po porodzie

·      edukacja przedporodowa powinna być procesem, a nie jednorazową informacją

·      plan porodu ma być omawiany, aktualizowany i respektowany w granicach bezpieczeństwa medycznego

·      ból porodowy wymaga realnego postępowania, informacji i dokumentacji

·      poród powinien być prowadzony z poszanowaniem godności, zgody i intymności kobiety

·      połóg wymaga dalszego wsparcia, szczególnie w zakresie laktacji, zdrowia psychicznego i rozpoznawania problemów

·      sytuacje szczególne, takie jak poronienie lub śmierć dziecka, wymagają przygotowania personelu i uważnej komunikacji.

Nowy standard nie zastąpi doświadczenia położnej. Może jednak stać się ważnym narzędziem porządkowania opieki i wzmacniania jej jakości, pod warunkiem, że będzie stosowany jako dokument prawny, praktyczny przewodnik po bezpiecznej, godnej i świadomej opiece nad kobietą oraz dzieckiem.

zdjęcie: Adobe Stock

źródło: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20250001525/O/D20251525.pdf

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i został opracowany na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 23 października 2025 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej. Tekst nie stanowi porady prawnej, opinii prawnej ani wiążącej interpretacji przepisów. W praktyce zawodowej należy każdorazowo odnosić się do aktualnego brzmienia obowiązujących aktów prawnych, procedur wewnętrznych podmiotu leczniczego, zakresu kompetencji zawodowych położnej oraz indywidualnej sytuacji klinicznej kobiety w ciąży, kobiety rodzącej, kobiety w połogu i noworodka.