Nietypowy odruch potrafi być pierwszym sygnałem udaru, narastającego krwiaka, zatrucia lub ciężkiej encefalopatii, ale bywa też efektem sedacji i reakcji rdzeniowych. Najważniejsze to rozpoznać wzorzec, i wiedzieć, kiedy działać bez zwłoki.

W codziennej praktyce pielęgniarskiej odruchy bywają jak „lampki kontrolne” układu nerwowego: czasem świecą dyskretnie, czasem alarmują natychmiast. Problem w tym, że niektóre reakcje wyglądają nietypowo, „dziwnie”, a nawet… teatralnie. I właśnie wtedy najłatwiej o dwa błędy: zlekceważyć objaw, który wymaga pilnej diagnostyki, albo przeciwnie, uznać odruch rdzeniowy za „powrót świadomości”. W artykule staramy się uporządkować informacje: co jest odruchem fizjologicznym, co patologicznym, co może być efektem leków, a co wymaga natychmiastowego działania. Nie musisz stawiać rozpoznania, ale możesz być osobą, która jako pierwsza zauważy, że „coś się zmieniło” i dzięki temu uruchomi właściwą diagnostykę i leczenie.

Nietypowe odruchy warto zgłębić zawsze wtedy, gdy reakcja jest nowa u danego pacjenta, narasta w czasie, jest wyraźnie asymetryczna, pojawia się po urazie głowy lub podejrzeniu udaru, towarzyszy jej spadek GCS lub pogorszenie AVPU, a także wtedy, gdy zmienia się oddech, ciśnienie, tętno albo saturacja. Czerwoną flagą są też świeże zaburzenia źrenic, zwłaszcza różnica ich wielkości, brak reakcji na światło lub nagła „sztywność” źrenic u pacjenta, który wcześniej miał reakcję prawidłową. Równie ważne jest „dziwne” ułożenie kończyn po bodźcu bólowym (zgięciowe lub wyprostne), napadowe prężenia, rytmiczne dobijanie stopy (klonus), a także nowe, nieadekwatne ruchy w odpowiedzi na dotyk.

Odruchy patologiczne - jak je rozpoznać?

W praktyce pod hasłem „odruchy patologiczne” najczęściej kryją się objawy uszkodzenia dróg piramidowych (ośrodkowego neuronu ruchowego) lub odhamowania prymitywnych wzorców ruchowych. Dla pielęgniarki kluczowe jest nie to, by stawiać rozpoznanie neurologiczne, ale by zauważyć wzorzec.

Pod pojęciem odruchów patologicznych w praktyce najczęściej kryją się objawy uszkodzenia dróg piramidowych, czyli sytuacje, w których ośrodkowy układ nerwowy nie hamuje już pewnych wzorców ruchowych. Najbardziej znany jest patologiczny odruch podeszwowy (objaw Babińskiego): po drażnieniu bocznego brzegu stopy zamiast typowego zgięcia palców pojawia się grzbietowe uniesienie palucha, nierzadko z wachlarzowatym ustawieniem pozostałych palców. W codziennym dyżurze liczy się nie „nazwa”, tylko opis: po jakim bodźcu, jaka odpowiedź, po której stronie i czy jest różnica między stroną prawą i lewą. Jednostronny objaw u pacjenta po udarze albo po urazie głowy jest szczególnie ważny, bo mówi o ogniskowym uszkodzeniu ośrodkowego układu nerwowego. 

Drugim częstym „patologicznym sygnałem” jest klonus- rytmiczne, powtarzające się ruchy stopy po szybkim jej zgięciu grzbietowym. Dla pielęgniarki to informacja, że pacjent ma wyraźnie wzmożoną pobudliwość odruchową i może rozwijać spastyczność, ale też, że należy uważnie spojrzeć na kontekst: czy nie doszło do pogorszenia neurologicznego, czy nie ma komponenty polekowej, czy pacjent nie jest w stanie hiperaktywacji układu nerwowego w przebiegu zatrucia lub odstawienia leków.

Osobną grupą są odruchy prymitywne, które u dorosłych zwykle nie powinny być obecne albo są minimalne. Jeśli pojawiają się wyraźnie, zwłaszcza jako nowa cecha, mogą sugerować uszkodzenie płatów czołowych lub ciężką encefalopatię. W praktyce mogą to być reakcje typu odruch chwytny (dłoń „łapie” podany palec lub przedmiot i trudno ją rozluźnić), odruch ssania, ryjkowy czy bródkowy. 

Wielkim wyzwaniem dyżurowym jest odróżnienie odruchu od reakcji na ból, pobudzenia lub napadu drgawkowego. To, co wygląda jak odruch, bywa w istocie zachowaniem obronnym, reakcją na dyskomfort, lęk, delirium, ból związany z rurką intubacyjną czy cewnikiem albo zachowaniem w przebiegu drgawek. 

U pacjentów w śpiączce nietypowe odruchy pojawiają się często, bo układ nerwowy działa poprzez odruchy „komunikuje” swój stan. Z perspektywy pielęgniarskiej najważniejsze jest rozróżnienie:

• reakcje pniowe - są kluczowe, bo mówią o pracy pnia mózgu: reakcja źrenic na światło, obecność ochronnych odruchów oddechowych (kaszel przy odsysaniu, reakcja na rurkę), a także ogólny wzorzec oddechu i napięcia mięśniowego. W praktyce warto pamiętać że obraz może być „zafałszowany” przez leki i warunki: opioidy potrafią zwężać źrenice, sedacja osłabia reakcje na bodźce, leki zwiotczające znoszą odpowiedź ruchową mimo zachowanej aktywności ośrodkowej, hipotermia spowalnia i wycisza odruchy, a ciężkie zaburzenia metaboliczne mogą dawać głęboki obraz encefalopatii
• reakcje rdzeniowe - najbardziej „zaskakujące” są odruchy rdzeniowe u pacjentów głęboko nieprzytomnych. Mogą wyglądać jak celowe ruchy: zgięcia kończyn, ich uniesienie, czasem złożone automatyzmy. To bywa bardzo mylące dla zespołu i bardzo trudne emocjonalnie dla rodziny, jeśli jest obecna przy łóżku. W praktyce trzeba pamiętać, że ruch nie zawsze oznacza świadomość; część reakcji może wynikać z aktywności rdzenia kręgowego, nawet przy bardzo ciężkim uszkodzeniu mózgu. Z punktu widzenia pielęgniarskiego kluczowe jest trzymanie się procedur i faktów: co było bodźcem, jaka odpowiedź, jak długo trwała, czy była symetryczna i czy powtarza się w tych samych warunkach.

Zaskakujące odruchy w stanach nagłych

W stanach nagłych nietypowe odruchy najczęściej kierują uwagę na cztery grupy przyczyn: 

·       świeże uszkodzenie ośrodkowe (udar, krwawienie, uraz), 

·       drgawki (także subtelne), 

·       działanie lub odstawienie leków 

·       ciężkie zaburzenia metaboliczne i hipoksję.

W praktyce pielęgniarskiej najgroźniejsza jest kombinacja „nowy objaw neurologiczny + pogorszenie świadomości + zmiana źrenic lub oddechu”. 

Nagła anizokoria, brak reakcji źrenic na światło, spadek GCS, wymioty, narastająca bradykardia z nadciśnieniem, nieregularny oddech - to zestaw sygnałów, przy których nie czekamy „aż przejdzie”, tylko natychmiast wzywamy lekarza i uruchamiamy działania zgodnie z trybem ALS obowiązującym na oddziale. Jednocześnie trzeba pamiętać o prozaicznych, ale krytycznych przyczynach odwracalnych: hipoglikemia potrafi udawać ciężką neurologię, hipoksja i hiperkapnia zmieniają reaktywność, a gorączka i sepsa nasilają encefalopatię i pobudliwość.

W stanach nagłych „nietypowe odruchy” zwykle wpadają do jednej z czterech szuflad: udar/krwawienie, uraz głowy, zatrucie/leki, ciężkie zaburzenia metaboliczne lub drgawki.

Co robić na dyżurze: praktyczna sekwencja dla pielęgniarki

Żeby nie utknąć w interpretacjach, warto trzymać się krótkiej sekwencji postępowania. Gdy widzisz nietypowy odruch/reakcję, warto działać w schemacie:

1.     bezpieczeństwo pacjenta - zapobieganie upadkowi, zabezpieczenie tlenu i odsysania, ochrona przed urazem w razie napadu

2.     szybkie parametry - saturacja, oddech, RR/HR, glikemia, temperatura

3.     krótka ocena neurologiczna do raportu - AVPU lub GCS, źrenice (wielkość, równość, reaktywność), symetria ruchów i reakcja na bodziec

4.     kontekst - sedacja, opioidy, ostatnie dawki, hipotermia, podejrzenie zatrucia, infekcja, świeży uraz

5.     działania - jeśli objaw jest nowy, asymetryczny, narasta, łączy się z pogorszeniem świadomości, oddechu lub źrenic – natychmiast wzywamy lekarza

6.     dokumentacja - godzina, bodziec, odpowiedź, opis, parametry i podjęte działania.

Źródła: 

Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 4 grudnia 2019 r. w sprawie sposobu i kryteriów stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20200000073 dostęp: 3.03.2026

Stępień A. Choroby neuronu ruchowego. Medycyna po dyplomie – neurologia. https://podyplomie.pl/wiedza/neurologia/091,choroby-neuronu-ruchowego?srsltid=AfmBOooxhQwcFMS8Y8RA1oEQZ3S8G-73N7tTphGnFZiHd7qXL8P2-XhL dostęp: 3.03.2026

Bodziach M. Niedowład i porażenie. Medycyna Praktyczna 2025. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.I.1.21. dostęp: 4.03.2026

Smolińska A. Książkiewicz B. Pielęgnowanie chorych z udarem mózgu. Choroby Serca i Naczyń 2007, tom 4, nr 1, 6–9. https://journals.viamedica.pl/choroby_serca_i_naczyn/article/download/12134/10012&ved=2ahUKEwi2j4Go3LWTAxWfDRAIHSCVGU8QFnoECB4QAQ&usg=AOvVaw2giTjpnHK7JOmS2u9-cWp3 dostęp: 4.03.2026

Smoleń-Kowalska M. Rola odruchów prymitywnych i posturalnych u dziecka. Nowa Pediatria 2/2022, s. 31-36 | DOI: 10.25121/NP.2022.26.2.31 dostęp: 4.03.2026

Gaszyński W. Opuchlik A. Intensywna terapia w neurologii. Polski Przegląd Neurologiczny, 2010, tom 6, supl. A. https://journals.viamedica.pl/polski_przeglad_neurologiczny/article/viewFile/19905/15608 dostęp: 4.03.2026

Sinkiewicz-Jaskólska R, Jaskólski F, Hagner W, et al. Opieka pielęgniarska nad pacjentem po urazie czaszkowo-mózgowym leczonym operacyjnie. Nursing care of patients who suffered from craniocerebral trauma and underwent surgical treatment. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing. 2011;5(1):7-12. https://www.termedia.pl/Opieka-pielegniarska-nad-pacjentem-po-urazie-czaszkowo-mozgowym-leczonym-operacyjnie,50,16692,1,0.html dostęp: 4.03.2026

zdjęcie: Adobe Stocl

Materiał ma charakter edukacyjny i jest przeznaczony dla personelu medycznego. Nie stanowi porady medycznej ani instrukcji zastępującej procedury obowiązujące w danym podmiocie leczniczym. W przypadku podejrzenia stanu nagłego należy postępować zgodnie z lokalnymi wytycznymi i niezwłocznie wezwać lekarza/zespół reanimacyjny.

-----------------------------------------

Seria o odruchach - często jako pierwsze „mówią”, że w organizmie dzieje się coś ważnego. Czasem są subtelną podpowiedzią w badaniu, czasem sygnałem alarmowym, a czasem… po prostu mechanizmem, który tłumaczy zachowanie pacjenta na dyżurze. W tej serii bierzemy odruchy na warsztat praktycznie: bez akademickiego zadęcia, za to z myśleniem „co mi to daje przy łóżku pacjenta?”.

Będziemy starali się pokazać, jak odruchy pomagają ocenić zdrowie neurologiczne noworodka, jak wspierają szybką ocenę pacjentów po urazach i udarach, i jak działają odruchy autonomiczne, czyli te, które „w tle” regulują pracę całego organizmu. Zajrzymy też do opieki geriatrycznej: co zmienia się w odruchach u osób starszych i jak wpływa to na ryzyko upadków, zaburzeń połykania czy powikłań. Nie zabraknie odruchów warunkowych, czyli tego, jak mózg uczy się reakcji (i jak to wykorzystać w edukacji pacjenta oraz w codziennej pracy pielęgniarki i położnej). Na koniec, napiszemy o „nietypowych” odruchach, czyli kiedy warto pogłębić temat, bo obraz nie pasuje do standardu.

Jeśli chcesz lepiej rozumieć, co widzisz, szybciej wyłapywać czerwone flagi i pewniej łączyć objawy w całość - ta seria jest dla Ciebie.