Niedodma rzadko zaczyna się „od katastrofy” widocznej w RTG. Najczęściej zaczyna się od płytkiego oddechu, słabszego kaszlu i cichego spadku rezerwy oddechowej. W praktyce oddziałowej kluczowe jest wyłapanie trendu i szybka reakcja: pozycja, oddech, toaleta drzewa oskrzelowego, uruchamianie, analgezja, zanim dojdzie do pełnoobjawowego pogorszenia. Warto pamiętać, że niedodma jest bardzo częsta po znieczuleniu ogólnym i może wynikać m.in. ze spadku objętości płuc i zaburzeń mechaniki oddechu po operacji.  

Objawy, które widać zanim pojawi się RTG

Wczesne rozpoznanie opiera się na obserwacji, osłuchiwaniu (jeśli w Twoim oddziale to standard) i danych z monitorowania. Najbardziej „praktyczne” sygnały ostrzegawcze to:

• zmiana toru oddechowego - oddech staje się płytszy i szybszy (narastająca praca oddechowa), pacjent „oszczędza wdech” (często z powodu bólu) i unika głębokiego oddychania
• spadek tolerancji i komfortu - pacjent szybciej się męczy, zgłasza „brak tchu” przy minimalnym wysiłku, pojawia się niepokój, potrzeba częstszych przerw w mówieniu
• saturacja i tlen - SpO₂ może zacząć powoli spadać lub pacjent wymaga „odrobinę wyższego” przepływu tlenu, by utrzymać to samo SpO₂,, szczególnie ważna jest różnica
• kaszel i wydzielina - „cisza” też bywa objawem - kaszel słabnie (ból, senność, osłabienie), wydzielina zaczyna zalegać (furczenia, trudność w odkrztuszaniu) albo odwrotnie: pacjent z objawami infekcji nagle przestaje efektywnie odkrztuszać
• badanie przedmiotowe - sygnały typowe dla niedodmy - osłabienie szmeru pęcherzykowego w określonej okolicy, czasem asymetria ruchomości klatki piersiowej, u części pacjentów dochodzi do duszności i tachykardii (zwłaszcza przy większym obszarze niedodmy).  

W diagnostyce niedodmy kluczowe jest badanie kliniczne + badania obrazowe jako potwierdzenie.  

Praktyczna wskazówka: Jeśli widzisz „płytko, szybciej, mniej kaszle, rośnie zapotrzebowanie na tlen” = traktuj to jak wczesny alarm. 

Pacjent pooperacyjny vs internistyczny - na co zwracać uwagę?

Pooperacyjny (szczególnie 0-48 h) - tu najczęściej wchodzą w grę: ból, sedacja/opioidy, unieruchomienie, spadek objętości płuc po znieczuleniu, gorszy kaszel. Obraz kliniczny bywa „cichy”: pacjent może nie zgłaszać dużej duszności, ale:

• oddycha płycej „bo boli”,

• nie odkrztusza „bo nie chce kaszleć”,

• leży długo w jednej pozycji.

Najbardziej typowe sytuacje: po operacjach jamy brzusznej/klatki piersiowej, po dłuższych zabiegach, u pacjentów otyłych, palących, z POChP.

Internistyczny (zwykle tło chorobowe + wydzielina) - tu częściej niedodma jest skutkiem:

• zalegania wydzieliny (osłabienie, odwodnienie, infekcja),

• zaostrzenia choroby przewlekłej (POChP, niewydolność serca),

• ograniczenia wentylacji przez ból, wysięk opłucnowy, duże osłabienie.

Kiedy reagować?

Warto reagować  od razu (działania pielęgniarskie „tu i teraz”), jeśli:

• SpO₂ minimalnie spada, ale stabilizuje się po korekcie pozycji/tlenu,
• pacjent oddycha płycej z powodu bólu
• kaszel jest nieefektywny, pojawia się zaleganie wydzieliny
• objawy są łagodne, bez cech ostrej niewydolności.

Co w pierwszej kolejności:

• ułożenie (pozycja półwysoka/wysoka, zmiana ułożenia)
• ćwiczenia oddechowe / pogłębione wdechy
• technika huff/kaszel z podparciem
• uruchamianie w miarę tolerancji
• dopilnowanie analgezji (w uzgodnieniu z zespołem) - bo bez tego pacjent nie weźmie pełnego wdechu,
• ocena trendu (RR, SpO₂, tolerancja).

Jeśli w placówce/praktyce jest używany spirometr motywacyjny warto pamiętać, że nie powinien być „solo” - zaleca się łączenie go z głębokim oddychaniem, ukierunkowanym kaszlem, wczesną mobilizacją i optymalną analgezją.  

Wzywamy lekarza, jeśli występuje cokolwiek z poniższych:

• wyraźny, utrzymujący się spadek SpO₂ lub narastające zapotrzebowanie na tlen,

• tachypnoe nasilające się mimo interwencji, narastająca praca oddechowa,

• sinica, zaburzenia świadomości, wyraźna duszność spoczynkowa,

• ból w klatce piersiowej o niejasnym charakterze, krwioplucie,

• gorączka + pogorszenie oddechu (ryzyko zapalenia płuc / innego powikłania),

• podejrzenie przeszkody w drogach oddechowych (czop śluzowy), brak skutecznej toalety wydzieliny,

• brak poprawy po krótkim „pakiecie” działań i re-ocenie.

Ważne: niedodma może współistnieć z innymi przyczynami pogorszenia (zapalenie płuc, zatorowość płucna, obrzęk płuc). Jeśli obraz kliniczny jest „nieproporcjonalny” do sytuacji, nie warto zwlekać z działaniami.

Źródła

Pirożynski M. Niedodma: patofizjologia, objawy kliniczne. Postępy Nauk Medycznych 8/2009, s. 610-613. https://www.czytelniamedyczna.pl/3168,niedodma-patofizjologia-objawy-kliniczne.html dostęp: 15.03.2026

Szczeklik (red) Interna Szmery oddechowe, nieprawidłowe. Medycyna Praktyczn. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.I.1.31. dostęp: 15.03.2026

zdjęcie: Adobe Stock 

Niniejszy artykuł ma charakter edukacyjny i jest przeznaczony dla personelu medycznego. Nie stanowi porady medycznej ani indywidualnej decyzji terapeutycznej wobec konkretnego pacjenta. Opisane działania należy każdorazowo dostosować do stanu klinicznego chorego, obowiązujących w danej placówce procedur, zleceń lekarskich oraz kompetencji i uprawnień zawodowych. W przypadku pogorszenia stanu pacjenta lub objawów alarmowych należy niezwłocznie wdrożyć postępowanie zgodne z procedurami oddziału i wezwać lekarza/zespół odpowiedzialny za leczenie. Autor/Redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za skutki wykorzystania treści niezgodnie z aktualną wiedzą, przepisami prawa lub lokalnymi standardami.

-------------------------------------

Oddychanie rzadko „psuje się” nagle. Częściej pogarsza się po cichu: pacjent zaczyna oddychać płycej, mniej kaszle, słabiej się uruchamia, a wydzielina zostaje tam, gdzie nie powinna. I właśnie wtedy rola pielęgniarki jest kluczowa, bo wiele powikłań oddechowych da się zatrzymać na etapie pierwszych sygnałów, prostymi, konsekwentnymi działaniami przy łóżku chorego.

W tym cyklu pokażemy praktyczne rozwiązania, które działają na dyżurze: jak ocenić pacjenta pod kątem ryzyka (niedodma, zaleganie wydzieliny, zapalenie płuc, hipoksja), jak prowadzić ćwiczenia oddechowe u chorego leżącego, jak wspierać skuteczny kaszel i oczyszczanie dróg oddechowych, jak bezpiecznie uruchamiać pacjenta oraz na co zwracać uwagę w monitorowaniu i dokumentacji. Będzie konkretnie, krok po kroku, z naciskiem na „tu i teraz”, czyli to, co pielęgniarka może zrobić od razu, zanim pojawią się komplikacje.

Jeśli pracujesz na oddziale zabiegowym, internie, OAiIT albo w opiece długoterminowej  - ten cykl będzie Twoją ściągą z profilaktyki oddechowej w praktyce.