Pomoc ortopedyczna ma wspierać pacjenta w bezpiecznym przemieszczaniu się, odciążyć kończynę, poprawić stabilność i zmniejszyć ryzyko upadku. W praktyce klinicznej to właśnie drobne, powtarzalne błędy – zbyt nisko ustawiona laska, „wiszenie” na kulach, zła kolejność kroków na schodach, chodzenie w kapciach – decydują o tym, czy sprzęt realnie pomaga, czy staje się kolejnym czynnikiem ryzyka. Pielęgniarka ma tu rolę kluczową: potrafi szybko ocenić funkcjonowanie pacjenta, zauważyć nieprawidłowe nawyki i wdrożyć krótką, celowaną edukację przy łóżku, na oddziale i przy wypisie.

W tym artykule omawiamy najczęstsze błędy pacjentów w korzystaniu z laski, kul i balkonika oraz proste komunikaty i korekty, które pielęgniarka może wdrożyć od ręki – na oddziale i przy wypisie.

Błędy „u źródła”: zły dobór i złe dopasowanie sprzętu

Zbyt nisko lub zbyt wysoko ustawiona pomoc

To jeden z najczęstszych problemów. Zbyt nisko ustawiona laska, kula lub balkonik powodują pochylenie tułowia, przeciążenie barku i nadgarstka oraz „szukanie stabilizacji” przez skracanie kroku. Zbyt wysoko ustawiony sprzęt sprzyja unoszeniu barku, napięciu karku, a przy balkoniku – pchaniu go z daleka przed sobą i utracie kontroli.

Jak zapobiegać i korygować – w praktyce najszybciej sprawdza się prosta zasada dopasowania do „linii nadgarstka”: pacjent stoi wyprostowany, w obuwiu, ręce swobodnie wzdłuż tułowia. Uchwyt laski/balkonika powinien wypadać na wysokości zgięcia nadgarstka, a w trakcie chwytu łokieć ma być lekko zgięty (zwykle około 15–30°). Przy kulach pachowych dodatkowo konieczne jest zachowanie odstępu między pachą a podpórką (nie opieramy ciężaru ciała w dole pachowym).

Używanie niewłaściwego typu pomocy

Pacjent z dużą niestabilnością wybiera laskę, bo „tak wygodniej”, a pacjent z ograniczoną siłą kończyn górnych dostaje balkonik bez nauki hamowania i skrętu. Zdarza się też, że pacjent używa sprzętu „po kimś”, zużytego, bez końcówek antypoślizgowych albo bez sprawnych hamulców.

Jak zapobiegać i korygować - jeżeli widzisz, że pacjent nie utrzymuje równowagi mimo pomocy, wyraźnie zwiększa bazę podparcia, „tańczy” tułowiem albo boi się odciążenia kończyny, to jest sygnał do pilnej weryfikacji doboru (fizjoterapeuta/terapeuta zajęciowy/zaopatrzenie ortopedyczne). Dla pacjenta najważniejsze jest zrozumienie, że „łatwiejsze” nie zawsze oznacza „bezpieczniejsze”, a sprzęt ma być dobrany do aktualnego poziomu sprawności, zaleceń odciążenia i warunków domowych.

Błędy techniczne: „jak pacjent idzie” i „gdzie przenosi ciężar”

Laska trzymana po złej stronie

Klasyczny błąd - pacjent trzyma laskę po stronie chorej kończyny, bo „tak mu wygodniej”. To zmniejsza efektywność odciążenia i nie poprawia stabilizacji w sposób optymalny.

Korekta w jednym zdaniu - laska ma być po stronie zdrowej, a krok wykonuje się tak, by laska i słabsza/chora noga pracowały „razem”, odciążając stronę problemową. Dobrze działa proste uzasadnienie: „Laska ma przejąć część obciążenia, więc ustawiamy ją po stronie, która ma siłę, żeby to kontrolować”.

„Wiszenie” na kulach i przeciążenia obręczy barkowej

Pacjenci często przenoszą ciężar na pachy (przy kulach pachowych) lub nadmiernie usztywniają łokcie, podnoszą barki i zaciskają chwyt. Efekt to ból barków, drętwienia dłoni, otarcia, a nawet objawy ucisku struktur w okolicy pachy.

Jak zapobiegać i korygować - ucz pacjenta zasady: ciężar ciała przenosimy na dłonie i uchwyty, nie na pachy, a barki mają pozostać „nisko”. W korekcie świetnie działa pokaz: prosisz pacjenta o dwa kroki, zatrzymujesz, ustawiasz jego barki i nadgarstki, a następnie każesz powtórzyć z Twoją komendą słowną („barki w dół, dłonie niosą ciężar”).

Zła sekwencja ruchów: pacjent gubi rytm

Przy balkoniku częste jest wchodzenie „do środka” zbyt głęboko albo przeciwnie – pchanie balkonika daleko przed sobą i gonienie go krótkimi krokami. Przy kulach pacjent bywa niepewny, kiedy dostawić kule, a kiedy wykonać krok, przez co powstają gwałtowne szarpnięcia i utrata równowagi.

Jak zapobiegać i korygować - w edukacji przy łóżku liczy się rytm i krótkie hasła. Przy balkoniku zwykle najlepiej działa schemat: „balkonik – chora noga – zdrowa noga”, przy czym balkonik ma pozostać blisko ciała, a pacjent nie powinien „wbiegać” w jego ramę. Przy kulach wprowadzasz jeden, zalecony przez fizjoterapeutę wzorzec chodu i ćwiczysz go do automatyzmu na krótkim odcinku, zamiast omawiać kilka wariantów naraz.

Skręty i cofanie „na sztywno”

Wiele upadków dzieje się nie przy chodzeniu po prostej, tylko przy zawracaniu, manewrach w łazience, przy łóżku albo podczas cofania z balkonikiem. Pacjent skręca tułów bez przestawienia stóp, zahacza o ramę lub robi nagły zwrot, a pomoc „zostaje z tyłu”.

Jak zapobiegać i korygować - ucz zasady małych kroków: skręt wykonujemy serią krótkich przestawień stóp, a sprzęt cały czas pozostaje przed pacjentem i „idzie razem z nim”. Cofanie trenuje się osobno: pacjent ma najpierw ustawić sprzęt stabilnie, sprawdzić przestrzeń za sobą i cofać małymi krokami, nie ciągnąc pomocy za sobą.

Schody, krawężniki, progi: błędy wysokiego ryzyka

Zła kolejność na schodach - pacjenci mylą schemat, przyspieszają, trzymają sprzęt w niewłaściwy sposób, a do tego często wchodzą w kapciach lub z zajętymi rękami.

Najprostsza reguła edukacyjna
„Do góry idzie zdrowa, w dół idzie chora” – to hasło pacjenci zapamiętują. Do tego dochodzi warunek bezpieczeństwa: jedna ręka na poręczy, druga kontroluje pomoc, a jeśli pacjent nie potrafi utrzymać równowagi w tym układzie, schody wymagają ponownej oceny (czasem konieczna jest zmiana sprzętu lub asekuracja osoby drugiej).

Pomijanie progów i śliskich powierzchni w planie wypisu - pacjent „umie chodzić” po korytarzu oddziału, ale w domu ma dywaniki, progi, wąskie przejścia i łazienkę bez poręczy. To nie jest ten sam poziom trudności.

Jak zapobiegać - w rozmowie wypisowej pytasz nie tylko „czy pan/pani ma schody”, ale też „czy są progi, dywaniki, wąskie drzwi do łazienki, gdzie stoi kosz na pranie i czy jest dobre oświetlenie nocą”. Często wystarczy wskazanie dwóch zmian środowiskowych (usunięcie dywaników i poprawa oświetlenia), by znacząco obniżyć ryzyko upadku.

Błędy „codzienne”: obuwie, pośpiech, rzeczy w rękach, brak serwisu

Niewłaściwe obuwie i „domowe kapcie” - śliskie podeszwy, brak stabilizacji pięty, chodzenie w skarpetach – to realnie niweluje korzyść z pomocy ortopedycznej. Korekta - podkreśl, że pomoc ortopedyczna działa w zestawie z bezpiecznym obuwiem: stabilna pięta, antypoślizgowa podeszwa, dopasowanie do stopy. To prosta interwencja, a ma ogromne znaczenie.

Noszenie rzeczy w rękach - pacjent idzie z balkonikiem, a w drugiej ręce trzyma kubek, telefon albo reklamówkę. Albo z laską przenosi torbę po tej samej stronie, przez co traci równowagę. Korekta - ucz „wolnych rąk”: rzeczy przenosimy w plecaku, torbie na ramię lub w koszyku/torbie do balkonika, a nie w dłoni. Pacjent powinien usłyszeć wprost: „Ręce są od równowagi, nie od bagażu”.

Zużyte końcówki, brak hamulców, luźne śruby - niszczona gumowa końcówka laski czy kuli potrafi być przyczyną poślizgnięcia, a niesprawne hamulce w balkoniku z kółkami dramatycznie zwiększają ryzyko upadku. Korekta - wprowadź nawyk krótkiej kontroli sprzętu: końcówki gumowe, stabilność śrub, stan uchwytów, działanie hamulców. To element edukacji równie ważny jak technika chodu.

Skuteczna edukacja, czyli jak uczyć, żeby pacjent naprawdę zmienił nawyk

Zasada „pokaż – przećwicz – sprawdź – utrwal”

Najlepsza edukacja przy pomocy ortopedycznej jest krótka, konkretna i oparta na działaniu. Najpierw pokazujesz poprawny wzorzec na 2–3 krokach. Potem pacjent wykonuje go sam. Następnie stosujesz metodę teach-back, czyli prosisz: „Proszę mi teraz pokazać i powiedzieć, na którą stronę trzymamy laskę i jak wchodzimy na schody”. Na koniec wracasz do tematu jeszcze raz później, bo jednorazowy instruktaż często przegrywa z utrwalonym nawykiem.

Jedno hasło na jeden błąd - jeśli pacjent popełnia pięć błędów naraz, korygowanie wszystkiego jednocześnie zwykle kończy się frustracją i brakiem efektu. Wybierz jeden błąd, który generuje największe ryzyko, i utrwal go jednym komunikatem. Dopiero potem dokładaj kolejne elementy.

Mikro-symulacje sytuacji domowych - jeżeli masz warunki, przećwicz z pacjentem zwrot przy łóżku, wejście do „łazienki” (choćby wąskie przejście), podejście do krzesła i bezpieczne siadanie/wstawanie. To są momenty, w których pacjent najczęściej „wraca” do starych nawyków.

Jeśli pacjent mimo instruktażu nadal wyraźnie traci równowagę, ma nasilony lęk przed upadkiem, nie rozumie zaleceń (np. z powodu zaburzeń poznawczych), ma ból kończyn górnych uniemożliwiający bezpieczne podparcie albo środowisko domowe jest wymagające (schody, wąskie przestrzenie), to potrzebna jest szybka współpraca z fizjoterapeutą i ewentualna zmiana pomocy lub dodatkowe zaopatrzenie (poręcze, nakładki antypoślizgowe, przystosowanie łazienki).

Dobra praktyka to odnotowanie nie tylko faktu edukacji, ale też jej efektu. W dokumentacji ma sens uwzględnienie: rodzaju pomocy, dopasowania wysokości, obserwowanych błędów, zastosowanych komunikatów, wyniku teach-back (czy pacjent potrafi pokazać), tolerancji wysiłku oraz tego, czy zalecono dalszy trening lub konsultację fizjoterapeuty.

Najczęstsze błędy pacjentów w korzystaniu z pomocy ortopedycznych wynikają z niewłaściwego dopasowania sprzętu, złej techniki (zwłaszcza skrętów i schodów), pośpiechu oraz niedopasowania do warunków domowych. Skuteczna edukacja pielęgniarska jest krótka, oparta na demonstracji i ćwiczeniu, oraz ukierunkowana na jeden najważniejszy błąd naraz. To właśnie taka mała „mikrointerwencja” w praktyce najbardziej zmniejsza ryzyko upadków i zwiększa samodzielność pacjenta.

Źródła:

Manuel Montero-Odasso, Nathalie van der Velde, Finbarr C Martin, Mirko Petrovic, Maw Pin Tan, Jesper Ryg, Sara Aguilar-Navarro, Neil B Alexander, Clemens Becker, Hubert Blain, Robbie Bourke, Ian D Cameron, Richard Camicioli, Lindy Clemson, Jacqueline Close, Kim Delbaere, Leilei Duan, Gustavo Duque, Suzanne M Dyer, Ellen Freiberger, David A Ganz, Fernando Gómez, Jeffrey M Hausdorff, David B Hogan, Susan M W Hunter, Jose R Jauregui, Nellie Kamkar, Rose-Anne Kenny, Sarah E Lamb, Nancy K Latham, Lewis A Lipsitz, Teresa Liu-Ambrose, Pip Logan, Stephen R Lord, Louise Mallet, David Marsh, Koen Milisen, Rogelio Moctezuma-Gallegos, Meg E Morris, Alice Nieuwboer, Monica R Perracini, Frederico Pieruccini-Faria, Alison Pighills, Catherine Said, Ervin Sejdic, Catherine Sherrington, Dawn A  Skelton, Sabestina Dsouza, Mark Speechley, Susan Stark, Chris Todd, Bruce R Troen, Tischa van der Cammen, Joe Verghese, Ellen Vlaeyen, Jennifer A Watt, Tahir Masud, the Task Force on Global Guidelines for Falls in Older Adults , World guidelines for falls prevention and management for older adults: a global initiative, Age and Ageing, Volume 51, Issue 9, September 2022, afac205, https://doi.org/10.1093/ageing/afac205 dostep: 15.12.2025

Skalska A. Upadki i zaburzenia chodu u osób w podeszłym wieku. Cz. 1. Medycyna Praktyczna 2021. https://www.mp.pl/geriatria/wytyczne/276532,upadki-i-zaburzenia-chodu-cz-1 dostęp: 15.12.2025

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH (NIZP PZH–PIB). Profilaktyka urazów wśród osób powyżej 60-go roku życia – materiały edukacyjne oraz raport Urazy wśród osób powyżej 60-go roku życia. https://www.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2019/05/MATERIALY-EDUKACYJNE-DLAOSOB-60-www-all.pdf dostęp: 15.12.2025

Bodenheimer T. Teach-back – prosta technika pozwalająca poprawić zrozumienie przez pacjentów przekazywanych informacji. Medycyna Praktyczna 2019. https://www.mp.pl/medycynarodzinna/na-marginesie/namarginesie/221155,teach-back-zrozumienie-przez-pacjentow-przekazywanych-informacji dostęp: 15.12.2025

 zdjęcie: Adobe Stock

Uwaga: tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej oceny pacjenta ani zaleceń zespołu terapeutycznego oraz procedur obowiązujących w danej placówce.

To część mini-serii o bezpiecznym korzystaniu z pomocy ortopedycznych.

Chcesz mieć pełny obraz i gotowe wskazówki do edukacji pacjenta?



Sprawdź pozostałe artykuły z tej mini-serii:

Balkonik – wsparcie w codziennym poruszaniu się

Porównanie pomocy ortopedycznych – kiedy wybrać którą?

Najczęstsze błędy pacjentów w korzystaniu z pomocy ortopedycznych i jak im zapobiegać – edukacja i korekta nawyków