Kleszcz kojarzy się wielu osobom z lasem, wysoką trawą i wakacyjnym wyjazdem. W praktyce ryzyko kontaktu z kleszczem może pojawić się znacznie bliżej domu: w parku, ogrodzie, na działce, podczas spaceru z psem, pracy w ogrodzie albo zabawy dziecka na trawie. To ważne, bo poza boreliozą, o której większość słyszała, kleszcze mogą przenosić także kleszczowe zapalenie mózgu, czyli KZM. W artykule podsumowujemy, czym kleszczowe zapalenie mózgu różni się od boreliozy, jakie objawy powinny wzbudzić czujność oraz jaką rolę w profilaktyce i edukacji pacjenta może odegrać pielęgniarka. 

KZM jest wirusową chorobą ośrodkowego układu nerwowego. W odróżnieniu od boreliozy nie leczy się jej antybiotykiem, ponieważ przyczyną zakażenia jest wirus. Leczenie ma charakter objawowy i wspierający, a najważniejszą metodą profilaktyki pozostaje szczepienie.

KZM: znaczenie edukacji pacjenta

W ostatnich latach zwraca się uwagę na wzrost liczby zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu. Znaczenie ma większa wykrywalność i zmieniające się warunki środowiskowe. Łagodniejsze zimy i dłuższe okresy aktywności kleszczy sprawiają, że ryzyko kontaktu z nimi nie ogranicza się już wyłącznie do klasycznego sezonu wiosenno-letniego. Dla pielęgniarki, położnej, edukatora zdrowotnego czy osoby pracującej w POZ ważne jest jedno: pacjent może nie postrzegać siebie jako osoby narażonej. Może mówić: „ja nie chodzę do lasu”, „mieszkam w mieście”, „tylko wychodzę z psem na osiedlu”. Tymczasem kleszcze występują również w przestrzeni miejskiej:w parkach, skwerach, ogrodach i przydomowej zieleni.

Kleszczowe zapalenie mózgu a borelioza: co trzeba wyjaśnić pacjentowi?

W edukacji pacjenta warto jasno rozdzielić dwa pojęcia: boreliozę i KZM. Skrótowo…

Borelioza jest chorobą bakteryjną. Ryzyko zakażenia zależy m.in. od czasu żerowania kleszcza, dlatego szybkie i prawidłowe usunięcie kleszcza ma duże znaczenie. Charakterystycznym, choć nie zawsze występującym objawem, może być rumień wędrujący.

Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą wirusową. Wirus może zostać przekazany już na początku żerowania kleszcza, wraz ze śliną. Dlatego szybkie usunięcie kleszcza jest nadal bardzo ważne, ale nie daje takiej ochrony przed KZM, jak w przypadku zmniejszania ryzyka boreliozy. To jeden z najważniejszych komunikatów edukacyjnych dla pacjenta.

Jak może przebiegać KZM?

Kleszczowe zapalenie mózgu często zaczyna się niecharakterystycznie. Pierwsza faza choroby może przypominać infekcję wirusową: pojawia się gorączka, bóle mięśni, ból głowy, osłabienie, złe samopoczucie. U części osób po kilku dniach następuje poprawa. Problemem jest druga faza choroby. Po krótkim okresie pozornego wyciszenia objawy mogą wrócić z większym nasileniem. Pojawia się wysoka gorączka, silny ból głowy, nudności, wymioty, światłowstręt, sztywność karku, zaburzenia świadomości, senność, zawroty głowy, objawy neurologiczne. W przebiegu KZM może dojść do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia mózgu, a w cięższych przypadkach także do powikłań neurologicznych. To właśnie ta możliwość zajęcia układu nerwowego odróżnia KZM od „zwykłego ukłucia kleszcza” i sprawia, że temat wymaga rozmowy i edukacji.

Kto powinien szczególnie pomyśleć o profilaktyce?

W praktyce o ochronie przed kleszczami powinien pamiętać każdy, kto przebywa na terenach zielonych. Szczególnie warto rozmawiać o tym z osobami, które:

• często spacerują po parkach, lasach, łąkach lub działkach
• pracują w ogrodzie albo na terenach zielonych
• mają psy lub koty wychodzące
• mieszkają w pobliżu lasów, łąk, parków lub terenów rekreacyjnych
• pracują w leśnictwie, rolnictwie, ogrodnictwie, wojsku lub służbach terenowych
• są osobami starszymi lub przewlekle chorymi,

Ważne jest, aby nie straszyć pacjenta, ale pomóc mu realnie ocenić ryzyko. KZM nie jest chorobą wyłącznie „dla leśników”. Może dotyczyć także mieszkańców miast.

Podstawowe zasady ochrony przed kleszczami nadal mają znaczenie. Pacjent powinien wiedzieć, że po spacerze lub pracy w ogrodzie warto obejrzeć skórę, szczególnie miejsca ciepłe, wilgotne i trudno dostępne: pachwiny, pachy, zgięcia kolan, okolice pasa, kark, skórę głowy i miejsca za uszami. U dzieci kontrola skóry głowy jest szczególnie ważna. Pomocne jest noszenie jasnej odzieży, zakrywanie nóg i rąk podczas spacerów w wysokiej trawie, stosowanie repelentów zgodnie z instrukcją producenta oraz szybkie, prawidłowe usunięcie kleszcza. Nie należy smarować kleszcza tłuszczem, alkoholem, kremem ani go przypalać. Kleszcza należy usunąć mechanicznie, możliwie blisko skóry, a miejsce ukłucia zdezynfekować i obserwować.

Szczepienie przeciw KZM 

KZM jest jedną z chorób odkleszczowych, której można zapobiegać szczepieniem. Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu należy do szczepień zalecanych, ale nie refundowanych. Schemat podstawowy obejmuje trzy dawki. Następnie, aby utrzymać ochronę, potrzebne są dawki przypominające. Pacjentowi warto wyjaśnić, że szczepienie nie chroni przed samym ukłuciem kleszcza i nie chroni przed wszystkimi chorobami odkleszczowymi, np. boreliozą. Chroni natomiast przed kleszczowym zapaleniem mózgu i jego ciężkimi powikłaniami.

Rola pielęgniarki i położnej w edukacji pacjenta

Pielęgniarka i położna nie muszą prowadzić długiego wykładu o chorobach odkleszczowych. Czasem wystarczy krótka rozmowa przy okazji szczepień, bilansu, wizyty w POZ, edukacji rodziców, opieki nad osobą starszą albo pacjentem przewlekle chorym. W praktyce warto zapytać:

• Czy pacjent często przebywa na działce, w ogrodzie, parku lub lesie?
• Czy ma psa lub kota wychodzącego?
• Czy w ostatnim czasie był ukłuty przez kleszcza?
• Czy wie, że kleszcze mogą przenosić nie tylko boreliozę, ale też KZM?
• Czy wie, że przeciw KZM istnieje szczepienie?
•  Czy wie, że szybkie usunięcie kleszcza jest ważne, ale nie daje pełnej ochrony przed KZM?

To są pytania, które pomagają przejść od ogólnej informacji do realnej profilaktyki.

Kiedy pacjent powinien pilnie skonsultować się z lekarzem?

Po ukłuciu kleszcza pacjent powinien obserwować skórę i samopoczucie. Konsultacji wymaga pojawienie się rumienia wędrującego, gorączki, objawów grypopodobnych, silnego bólu głowy, sztywności karku, nudności, wymiotów, światłowstrętu, zaburzeń świadomości, osłabienia kończyn, zaburzeń równowagi lub innych objawów neurologicznych. Szczególnie niepokojąca jest sytuacja, gdy po kilku dniach infekcyjnych objawów następuje krótka poprawa, a następnie ponowny wzrost gorączki i dołączenie objawów ze strony układu nerwowego.

Źródła:

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny - Państwowy Instytut Badawczy. Szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu. https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/kleszczowe-zapalenie-mozgu/ dostęp: 20.04.2026

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny - Państwowy Instytut Badawczy. .Jak i gdzie można zaszczepić się przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu? https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/jak-i-gdzie-mozna-zaszczepic-sie-przeciw-kleszczowemu-zapaleniu-mozgu/ dostęp: 20.04.2026

NFZ. Szczepienia w aptece 2026 - pełna lista szczepień dla dorosłych. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/szczepienia-w-aptece-2026-pelna-lista-szczepien-dla-doroslych-finansowanych-przez-nfz,8892.html dostęp: 20.04.2026

Zdjęcie: Adobe Stock

 ---

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej kwalifikacji do szczepienia. W przypadku objawów po ukłuciu kleszcza, objawów neurologicznych, gorączki, silnego bólu głowy, sztywności karku, zaburzeń świadomości lub innych niepokojących dolegliwości pacjent powinien skontaktować się z lekarzem. Decyzję o szczepieniu, schemacie szczepienia i ewentualnych przeciwwskazaniach należy omówić z lekarzem lub inną osobą uprawnioną do kwalifikacji do szczepienia.