Kolka nerkowa to jeden z najbardziej bolesnych stanów w praktyce klinicznej. Dla pielęgniarki kluczowe są: szybka ocena bólu, obserwacja objawów zakażenia i zaburzeń odpływu moczu, kontrola diurezy oraz edukacja pacjenta, aby zmniejszyć ryzyko nawrotu.

Kamica nerkowa, szerzej: kamica układu moczowego, polega na obecności złogów w drogach moczowych. Złogi mogą znajdować się w kielichach i miedniczce nerkowej, moczowodzie, pęcherzu moczowym lub cewce moczowej. Dopóki są niewielkie i nie blokują odpływu moczu, mogą długo nie dawać objawów. Problem zaczyna się najczęściej wtedy, gdy kamień przemieszcza się z nerki do moczowodu i powoduje jego podrażnienie lub utrudnia odpływ moczu. Wtedy pojawia się kolka nerkowa: nagły, silny ból, który dla pacjenta bywa bardzo trudnym doświadczeniem.

W praktyce pielęgniarskiej kamica nerkowa to konieczność oceny stanu ogólnego pacjenta, monitorowania parametrów życiowych, obserwacji moczu, kontroli diurezy, wychwycenia objawów alarmowych oraz udzielenia pacjentowi zrozumiałych zaleceń po epizodzie kolki. Szczególnej czujności wymagają pacjenci z gorączką, dreszczami, skąpomoczem lub bezmoczem, jedyną nerką, ciążą, chorobami nerek, immunosupresją albo objawami sepsy. W artykule omawiamy, kiedy podejrzewać kolkę nerkową, co dokumentować i jak edukować pacjenta po epizodzie kamicy.

Kiedy podejrzewać kolkę nerkową?

Typowy obraz kolki nerkowej to nagły, silny ból w okolicy lędźwiowej, często jednostronny, promieniujący w kierunku podbrzusza, pachwiny, spojenia łonowego, narządów płciowych lub wewnętrznej powierzchni uda. Pacjent zwykle jest niespokojny, zmienia pozycję, nie może znaleźć ułożenia, które wyraźnie zmniejsza ból. Mogą wystąpić nudności, wymioty, parcie na mocz, częstomocz, pieczenie przy oddawaniu moczu, krwiomocz lub ciemniejsze zabarwienie moczu. 

Warto pamiętać, że ból okolicy lędźwiowej nie zawsze oznacza kamicę. Podobne dolegliwości mogą występować w chorobach kręgosłupa, zakażeniu układu moczowego, odmiedniczkowym zapaleniu nerek, schorzeniach jamy brzusznej, chorobach ginekologicznych, a nawet w stanach ostrych wymagających pilnej diagnostyki. Dlatego w praktyce pielęgniarskiej ważna jest dokładna ocena bólu: lokalizacji, promieniowania, początku, natężenia, objawów towarzyszących i reakcji na zastosowane leczenie.

Objawy alarmowe, czyli kiedy nie wolno czekać?

Pacjent z podejrzeniem kolki nerkowej wymaga pilnej oceny lekarskiej, jeżeli występują objawy sugerujące zakażenie, utrudniony odpływ moczu lub pogorszenie funkcji nerek. Szczególnie niepokojące są:

• gorączka, dreszcze, poty, narastające osłabienie
• tachykardia, hipotensja, splątanie lub inne objawy mogące sugerować sepsę
• skąpomocz, bezmocz albo wyraźne zmniejszenie ilości oddawanego moczu
• silny ból nieustępujący mimo zaleconego leczenia
• uporczywe nudności i wymioty, brak możliwości przyjmowania płynów
• makroskopowy krwiomocz utrzymujący się lub nasilający
• podejrzenie kolki u kobiety ciężarnej, dziecka, pacjenta z jedyną nerką, po przeszczepieniu nerki lub z istotną przewlekłą chorobą nerek.

W zaleceniach dotyczących stanów nagłych podkreśla też konieczność pilnego odbarczenia układu zbiorczego w przypadku sepsy z kamieniem blokującym odpływ moczu.

Co obserwować u pacjenta z podejrzeniem kolki nerkowej?

W praktyce pielęgniarskiej obserwacja powinna być uporządkowana. Najważniejsze są: ból, parametry życiowe, diureza, wygląd moczu, objawy zakażenia oraz odpowiedź na leczenie.

• ocena bólu - ból warto oceniać w skali NRS lub innej stosowanej w danej placówce. W dokumentacji powinny znaleźć się: natężenie bólu, lokalizacja, promieniowanie, czas trwania, charakter bólu, czynniki nasilające i łagodzące oraz reakcja na zastosowane leczenie. Przy kolce nerkowej pacjent często zgłasza ból falowy, bardzo silny, z okresami nasilenia
• parametry życiowe, u pacjenta z kolką nerkową należy monitorować temperaturę ciała, ciśnienie tętnicze, tętno, oddech, saturację, stan świadomości oraz ogólny wygląd chorego. Narastająca gorączka, dreszcze, tachykardia, spadek ciśnienia, zaburzenia świadomości lub znaczne osłabienie mogą sugerować rozwijające się zakażenie uogólnione, zwłaszcza jeśli kamień utrudnia odpływ moczu
• diureza i wygląd moczu - ważna jest informacja czy pacjent oddaje mocz, jak często, w jakiej ilości i czy mikcji towarzyszy ból, pieczenie, parcie lub krwiomocz. W warunkach szpitalnych, zwłaszcza u pacjentów w stanie ostrym, po zabiegach urologicznych lub z podejrzeniem przeszkody w odpływie moczu, kontrola diurezy może mieć znaczenie dla oceny wydolności nerek i drożności odpływu moczu. W dokumentacji warto odnotować: ilość oddawanego moczu, zabarwienie, obecność skrzepów, mętność, dolegliwości przy mikcji oraz ewentualne trudności w oddawaniu moczu
• objawy ze strony przewodu pokarmowego - kolka nerkowa często przebiega z nudnościami i wymiotami. Dla pielęgniarki ważna jest ocena ryzyka odwodnienia, tolerancji płynów doustnych, skuteczności leków przeciwwymiotnych oraz bilansu płynów. Uporczywe wymioty mogą utrudniać leczenie doustne i wymagają zgłoszenia lekarzowi
• objawy zakażenia układu moczowego - należy zwracać uwagę na gorączkę, dreszcze, ból przy mikcji, częstomocz, parcie na mocz, mętny mocz, przykry zapach moczu oraz pogorszenie stanu ogólnego. Zakażenie w połączeniu z utrudnionym odpływem moczu jest sytuacją szczególnie niebezpieczną, w takich przypadkach pilne odbarczenie układu zbiorczego, pobranie materiału do badań mikrobiologicznych i szybkie wdrożenie antybiotykoterapii zgodnie z decyzją lekarską.

Rozpoznanie kamicy należy do lekarza, ale pielęgniarka ma ważną rolę w przygotowaniu pacjenta do diagnostyki i w prawidłowym pobraniu materiału do badań. W zależności od sytuacji klinicznej mogą być wykonywane: badanie ogólne moczu, posiew moczu, morfologia, CRP, kreatynina, eGFR, elektrolity, wapń, kwas moczowy oraz badania obrazowe. Zalecenia wskazują na wykonanie  pilnej niskodawkowej tomografii komputerowej bez kontrastu u dorosłych z podejrzeniem kolki nerkowej w ciągu 24 godzin od zgłoszenia.  W praktyce pielęgniarskiej oznacza to m.in.

• właściwe pobranie moczu do badania ogólnego i/lub posiewu
• odnotowanie krwiomoczu lub innych zmian w wyglądzie moczu
• przygotowanie pacjenta do badania obrazowego zgodnie z procedurą placówki
• zebranie informacji o uczuleniach, chorobach nerek, ciąży, przyjmowanych lekach, lekach przeciwkrzepliwych i wcześniejszych epizodach kamicy
• obserwację pacjenta po podaniu leków przeciwbólowych lub przeciwwymiotnych
• przekazanie lekarzowi informacji o objawach alarmowych

Skład kamienia ma duże znaczenie dla profilaktyki nawrotów. Najczęściej spotyka się kamienie wapniowe, zwłaszcza szczawianowo-wapniowe. Mogą też występować kamienie z kwasu moczowego, fosforanowo-wapniowe, struwitowe związane z zakażeniami oraz cystynowe, rzadsze, wynikające z zaburzeń metabolicznych. Nie każdy pacjent z kamicą powinien otrzymać takie same zalecenia dietetyczne. Inne znaczenie ma ograniczenie sodu, inne odpowiednia podaż wapnia, inne alkalizacja moczu, a jeszcze inne leczenie zakażeń lub diagnostyka metaboliczna. Dlatego nie należy sprowadzać edukacji do prostego zalecenia: „proszę wykluczyć nabiał”, „proszę zakwasić mocz” albo „proszę pić bardzo dużo wody”. Jeżeli pacjent wydali złóg, warto poinformować go, aby, zgodnie z zaleceniem lekarza lub procedurą placówki, zabezpieczył kamień do analizy. 

Leczenie: co powinna wiedzieć pielęgniarka?

Leczenie kamicy zależy od lokalizacji, wielkości i składu złogu, stopnia utrudnienia odpływu moczu, obecności zakażenia, funkcji nerek, nasilenia bólu i stanu ogólnego pacjenta. U części chorych możliwe jest postępowanie zachowawcze, obserwacja i leczenie objawowe. U innych konieczne są procedury urologiczne, takie jak litotrypsja falą uderzeniową (ESWL), ureterorenoskopia (URSL), nefrolitotrypsja przezskórna (PCNL), założenie cewnika JJ lub nefrostomii.

U dorosłych z kamieniem moczowodowym i kolką nerkową należy zaoferować leczenie zabiegowe w ciągu 48 godzin od rozpoznania lub ponownego przyjęcia, jeżeli ból utrzymuje się i jest nieakceptowalny albo kamień prawdopodobnie nie zostanie wydalony samoistnie. Wytyczne wskazują, że interwencja urologiczna jest niezbędna m.in. wtedy, gdy kamień jest zbyt duży do samoistnego wydalenia, blokuje odpływ moczu, współistnieje zakażenie z gorączką albo utrzymuje się krwawienie.

Rola pielęgniarki obejmuje kompleksową opiekę nad pacjentem z kamicą nerkową. Do jej zadań należy:

• systematyczna obserwacja stanu ogólnego chorego, w tym monitorowanie parametrów życiowych (ciśnienia tętniczego, tętna, temperatury ciała, diurezy)
• ocena nasilenia bólu przy użyciu skal bólowych oraz szybkie reagowanie na jego zaostrzenie
• realizowanie zleceń lekarskich, w tym podawanie leków przeciwbólowych, rozkurczowych i przeciwzapalnych, a także ocena ich skuteczności
• przygotowanie pacjenta do badań diagnostycznych i procedur zabiegowych (np. litotrypsji, ureteroskopii), co obejmuje zarówno przygotowanie fizyczne, jak i wsparcie psychiczne
• po zabiegach pielęgniarka sprawuje opiekę pooperacyjną, kontrolując stan rany, drożność dróg moczowych, ilość i charakter wydalanego moczu oraz ewentualne powikłania, takie jak krwiomocz czy zakażenie
• prowadzenie edukacji zdrowotnej pacjenta, dotyczącej m.in. odpowiedniego nawodnienia, diety dostosowanej do rodzaju kamicy, znaczenia aktywności fizycznej oraz konieczności regularnych kontroli lekarskich
• wsparcie emocjonalne pacjenta, który często doświadcza silnego bólu i lęku związanego z chorobą.

Edukacja pacjenta po epizodzie kolki nerkowej

Po ustąpieniu ostrego bólu pacjent często chce jak najszybciej „zapomnieć” o epizodzie. To dobry moment na krótką, konkretną edukację, której celem jest zmniejszenie ryzyka nawrotu i zwiększenie czujności pacjenta wobec objawów alarmowych. Jakie aspekty warto omówić w rozmowie z pacjentem:

• nawodnienie  - pacjent powinien wiedzieć, że regularne przyjmowanie płynów jest jednym z podstawowych elementów profilaktyki nawrotów kamicy. wytyczne zalecają u dorosłych omawianie diety i podaży płynów oraz wskazuje picie około 2,5–3 litrów wody dziennie, jeżeli nie ma przeciwwskazań. U pacjentów z niewydolnością serca, zaawansowaną chorobą nerek, skłonnością do obrzęków lub innymi ograniczeniami medycznymi zalecenia dotyczące płynów muszą być indywidualizowane przez lekarza. Warto przy tym podkreślić: nie chodzi o jednorazowe wypicie dużej ilości wody, ale o równomierne nawadnianie w ciągu dnia. Pacjent powinien też wiedzieć, że w czasie upałów, gorączki, biegunki, wymiotów lub intensywnego pocenia zapotrzebowanie na płyny może się zmieniać
• sól - nadmierne spożycie soli sprzyja zaburzeniom gospodarki mineralnej i może zwiększać ryzyko nawrotu niektórych typów kamicy. Wytyczne zalecają, aby osoby dorosłe z kamicą ograniczały dzienne spożycie soli do nie więcej niż 6 g. W praktyce oznacza to nie tylko rezygnację z dosalania potraw, ale też ograniczenie żywności wysokoprzetworzonej, słonych przekąsek, dań gotowych, wędlin, konserw i produktów typu instant
• wapń - pacjenci często myślą, że skoro kamień zawiera wapń, należy całkowicie odstawić produkty bogate w wapń. To błąd. Wytyczne zalecają utrzymanie prawidłowej podaży wapnia, a nie rutynowe ograniczanie go w diecie. Ograniczenia dietetyczne powinny być ustalane indywidualnie, szczególnie u pacjentów z nawrotową kamicą, osteoporozą, chorobami nerek lub innymi schorzeniami.

Pacjent po epizodzie kolki powinien otrzymać jasną informację, że pilnego kontaktu z lekarzem wymaga: gorączka, dreszcze, nasilający się ból, brak oddawania moczu, wyraźne zmniejszenie diurezy, uporczywe wymioty, krwiomocz z nasilonym krwawieniem, pogorszenie stanu ogólnego, omdlenie, silne osłabienie albo objawy zakażenia układu moczowego. Nie należy też „przeczekiwać” kolki u dziecka, kobiety ciężarnej, osoby z jedyną nerką lub po przeszczepieniu nerki.

Warto przypomnieć pacjentowi, że ustąpienie bólu nie zawsze oznacza rozwiązanie problemu. Kamień mógł się przemieścić, częściowo zablokować odpływ moczu albo pozostać w układzie moczowym. Dlatego pacjent powinien zgłosić się na zaleconą kontrolę, wykonać badania obrazowe lub laboratoryjne, jeżeli zostały zlecone, i nie przerywać zaleconego postępowania tylko dlatego, że ból ustąpił.

Źródła:

Drabczyk R. Kamica nerkowa - przyczyny, objawy, leczenie i zapobieganie. Medycyna Praktyczna 2024.  https://www.mp.pl/pacjent/nefrologia/choroby/chorobyudoroslych/51945,kamica-nerkowa-przyczyny-objawy-leczenie-i-zapobieganie dostęp: 21.06.2026

Drabczyk R. Kolka nerkowa - przyczyny, objawy i leczenie. Jak zachować się w przypadku ataku kolki nerkowej? Medycyna Praktyczna 2024. https://www.mp.pl/pacjent/objawy/51914,kolka-nerkowa dostęp: 22.06.2026

Drabczyk R. Sułowicz W. Stompór T. Kamica nerkowa. Medycyna Praktyczna 2025. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.14.6. dostęp: 22.06.2026

Ossoliński K. Leczenie kolki nerkowej oraz leczenie ułatwiające wydalenie złogu. Przegląd Urologiczny. 2012;6(76). http://www.przeglad-urologiczny.pl/artykul.php?2341  dostęp: 22.06.2026

 Matuszewski M. Kamica moczowa. Wytyczne European Association of Urology: leczenie kamicy moczowej. Przegląd Urologiczny. 2016;6(100). http://www.przeglad-urologiczny.pl/artykul.php?3048 dostęp: 22.06.2026

Zdjęcie: Adobe Stock

---

Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej oceny stanu pacjenta, decyzji lekarza ani procedur obowiązujących w danym podmiocie leczniczym. Postępowanie z pacjentem z podejrzeniem kolki nerkowej, zakażenia układu moczowego, zaburzeń odpływu moczu lub pogorszenia funkcji nerek powinno być prowadzone zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, procedurami i zakresem kompetencji personelu medycznego.