Jaskra przez wiele lat może rozwijać się bez bólu i bez wyraźnych objawów. Pacjent często zgłasza się do okulisty dopiero wtedy, gdy ubytki w polu widzenia są już zaawansowane. Dlatego tak ważna jest edukacja, regularne badania okulistyczne i zwracanie uwagi na czynniki ryzyka. W praktyce pielęgniarskiej temat jaskry pojawia się w poradni okulistycznej, w POZ, diabetologii, geriatrii, opiece długoterminowej i edukacji pacjenta przewlekle chorego.

Dlaczego jaskra nazywana jest „cichym złodziejem wzroku”?

Jaskra jest grupą przewlekłych chorób oczu prowadzących do postępującego uszkodzenia nerwu wzrokowego. Uszkodzenie to może powodować stopniowe, nieodwracalne pogarszanie widzenia. W wielu przypadkach choroba przez długi czas nie daje objawów, które pacjent uznałby za alarmujące. Zmiany mogą zaczynać się od obwodowych części pola widzenia, dlatego chory nie zawsze zauważa problem w codziennym funkcjonowaniu.

To właśnie dlatego jaskra bywa określana jako „cichy złodziej wzroku”. Nie kradnie widzenia nagle  - częściej odbiera je powoli, po cichu, bez bólu i bez dramatycznych sygnałów ostrzegawczych. Dla pielęgniarki ma to bardzo praktyczne znaczenie: brak skarg ze strony pacjenta nie oznacza, że problemu nie ma. Szczególnie u osób z grup ryzyka warto pytać nie tylko o „pogorszenie wzroku”, ale również o trudności w codziennym funkcjonowaniu.

Przydatne pytania w wywiadzie:

• Czy zdarza się Pani/Panu potykać o przedmioty znajdujące się z boku?

• Czy ma Pani/Pan trudność z zauważeniem osoby nadchodzącej z boku?

• Czy ktoś w rodzinie chorował na jaskrę?

• Kiedy ostatnio było wykonane pełne badanie okulistyczne?

• Czy stosuje Pani/Pan krople okulistyczne? Jeśli tak — czy regularnie?

Co dzieje się w oku w przebiegu jaskry?

W prawidłowych warunkach w oku krąży ciecz wodnista, która jest potrzebna do jego funkcjonowania. Powinna ona odpływać przez struktury znajdujące się w okolicy kąta przesączania. Jeśli odpływ jest utrudniony albo równowaga między produkcją a odpływem cieczy wodnistej zostaje zaburzona, może dojść do wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego.

Podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka jaskry, ale nie jest jedynym elementem choroby. Jaskra może występować również u osób, u których wartości ciśnienia wewnątrzgałkowego mieszczą się w granicach uznawanych za prawidłowe. Dlatego samo „zmierzenie ciśnienia w oku” nie wystarcza do wykluczenia choroby. W diagnostyce znaczenie ma także ocena nerwu wzrokowego, pola widzenia i innych parametrów okulistycznych.

To ważny punkt edukacyjny. Pacjent może powiedzieć: „miałem mierzone ciśnienie w oku i było dobre, więc jaskry nie mam”. W takiej sytuacji warto spokojnie wyjaśnić, że pomiar ciśnienia jest ważny, ale nie zastępuje pełnego badania okulistycznego.

Kto jest szczególnie narażony na jaskrę?

Na jaskrę może zachorować każdy, ale ryzyko wzrasta u określonych grup pacjentów. Do czynników ryzyka należą m.in.:

• wiek, szczególnie po 40. roku życia i u osób starszych
• dodatni wywiad rodzinny, zwłaszcza jaskra u krewnych pierwszego stopnia
• podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe
• krótkowzroczność
• cienka rogówka
• cukrzyca
• nadciśnienie tętnicze i inne choroby układu krążenia
• migreny, zaburzenia krążenia obwodowego, objaw Raynauda
• przebyte urazy oka lub zabiegi okulistyczne
• długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów, zwłaszcza w postaci kropli okulistycznych.

W praktyce pielęgniarskiej szczególną uwagę warto zwrócić na pacjentów starszych, osoby z cukrzycą, pacjentów leczonych przewlekle z powodu chorób sercowo-naczyniowych oraz osoby, które w rodzinie miały przypadki jaskry. Są to pacjenci, którym warto regularnie przypominać o kontroli okulistycznej.

Jaskra a pacjent z cukrzycą i nadciśnieniem

Pacjent z cukrzycą często słyszy o konieczności kontroli okulistycznej w kontekście retinopatii cukrzycowej. Warto jednak pamiętać, że badanie okulistyczne ma szersze znaczenie. Pozwala ocenić stan narządu wzroku również pod kątem innych chorób, w tym jaskry. Podobnie u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami krążenia czy chorobami sercowo-naczyniowymi.

Dla pielęgniarki oznacza to, że pytanie o ostatnią wizytę u okulisty może być częścią szerszej edukacji pacjenta przewlekle chorego. Może pojawić się wraz z pytaniami o pomiary glikemii, ciśnienia tętniczego, stopy cukrzycowej czy przyjmowanie leków.

Jaskra a choroba Parkinsona - co warto wiedzieć?

U pacjentów z chorobą Parkinsona częściej obserwuje się różne problemy ze wzrokiem, m.in. suchość oczu, zaburzenia ruchów gałek ocznych, gorsze widzenie kontrastu, podwójne widzenie i trudności z oceną przestrzeni. Jaskra może współistnieć z Parkinsonem, zwłaszcza u osób starszych, ale obecnie nie można mówić o jednoznacznym związku przyczynowym między tymi chorobami. Ważne jest natomiast, aby pacjent z Parkinsonem i rozpoznaną jaskrą informował o tym zarówno okulistę, jak i neurologa, ponieważ niektóre leki stosowane w parkinsonizmie wymagają ostrożności przy jaskrze, szczególnie przy jaskrze zamkniętego kąta. W praktyce pielęgniarskiej warto też zwrócić uwagę na to, czy pacjent z drżeniem rąk, sztywnością lub zaburzeniami poznawczymi potrafi samodzielnie i regularnie zakraplać oczy.

Jakie objawy powinny zaniepokoić?

Największym problemem w jaskrze jest to, że przewlekła postać choroby może przez długi czas nie dawać wyraźnych objawów. Pacjent może nie zgłaszać bólu, zaczerwienienia oka ani nagłego pogorszenia widzenia. Z czasem mogą pojawiać się trudności z widzeniem bocznym, potykanie się o przedmioty, problemy z orientacją w przestrzeni albo wrażenie, że pole widzenia jest zawężone.

Szczególnie alarmująca jest natomiast sytuacja, gdy objawy pojawiają się nagle. Ostra jaskra zamkniętego kąta może przebiegać gwałtownie i wymaga pilnej pomocy okulistycznej.

Do objawów alarmowych należą:

• nagły, silny ból oka
• silny ból głowy
• nagłe pogorszenie lub zamglenie widzenia
• widzenie tęczowych kół lub halo wokół źródeł światła
• zaczerwienienie oka
• nudności i wymioty towarzyszące bólowi oka
• gwałtowne pogorszenie samopoczucia połączone z zaburzeniami widzenia.

W przypadku takich objawów pacjent powinien pilnie skontaktować się z lekarzem lub zgłosić się do miejsca udzielania ostrej pomocy okulistycznej. 

Jak bada się wzrok pod kątem jaskry?

Diagnostyka jaskry nie opiera się na jednym badaniu. Pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego jest ważny, ale nie wystarcza do rozpoznania ani wykluczenia choroby. W razie podejrzenia jaskry okulista może wykonać lub zlecić m.in:

• pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego
• badanie dna oka
• ocenę tarczy nerwu wzrokowego
• badanie pola widzenia
• ocenę kąta przesączania
• pomiar grubości rogówki
• badania obrazowe nerwu wzrokowego i warstwy włókien nerwowych, np. OCT.

Polskie Towarzystwo Okulistyczne opublikowało wytyczne diagnostyki i leczenia jaskry, których aktualizacja pochodzi z 2022 roku – źródła poniżej. 

Jak leczy się jaskrę?

Leczenie jaskry ma na celu spowolnienie postępu choroby i ochronę nerwu wzrokowego przed dalszym uszkodzeniem. Najczęściej stosuje się krople okulistyczne obniżające ciśnienie wewnątrzgałkowe, ale w zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zaproponować także leczenie laserowe lub chirurgiczne. Ważne jest, aby pacjent rozumiał, że leczenia nie należy przerywać tylko dlatego, że oko nie boli albo że nie odczuwa natychmiastowej poprawy. W jaskrze systematyczność ma kluczowe znaczenie, ponieważ celem terapii jest przede wszystkim zatrzymanie lub spowolnienie dalszej utraty widzenia.

Rola pielęgniarki w edukacji pacjenta

Pielęgniarka nie rozpoznaje jaskry i nie modyfikuje samodzielnie leczenia okulistycznego, ale ma bardzo ważną rolę w edukacji, obserwacji i wzmacnianiu współpracy pacjenta z lekarzem.

W praktyce pielęgniarka może:

• zapytać pacjenta o ostatnią kontrolę okulistyczną
• zebrać wywiad dotyczący jaskry w rodzinie
• zwrócić uwagę na współistniejącą cukrzycę, nadciśnienie, krótkowzroczność i wiek pacjenta
• zachęcić osobę z grupy ryzyka do regularnych badań okulistycznych
• wyjaśnić, że jaskra może długo nie dawać objawów
• przypominać, że leczenie jaskry jest zwykle długotrwałe
• sprawdzić, czy pacjent potrafi prawidłowo zakraplać oczy
• zapytać, czy pacjent nie pomija dawek leków
• zwrócić uwagę na działania niepożądane zgłaszane przez pacjenta
• zachęcić do konsultacji lekarskiej, jeśli pacjent chce odstawić krople z powodu dyskomfortu

Warto pamiętać, że dla pacjenta krople do oczu mogą wydawać się „mało poważnym” leczeniem. Jeśli nie boli i nie widzi natychmiastowej poprawy, może uznać, że terapia nie jest konieczna. Tymczasem w jaskrze celem leczenia jest przede wszystkim hamowanie postępu choroby i ochrona widzenia przed dalszym uszkodzeniem. Uszkodzenie już powstałe nie cofa się, dlatego tak istotna jest systematyczność.

Jak rozmawiać z pacjentem o kroplach?

Praktyczna edukacja powinna być bardzo konkretna. Zamiast ograniczać się do zdania „proszę regularnie zakraplać oczy”, warto zapytać pacjenta:

• Czy pamięta Pani/Pan, ile razy dziennie stosować krople?

• Czy wie Pani/Pan, do którego oka podawać lek?

• Czy zdarza się pomijać dawki?

• Czy ma Pani/Pan trudność z trafieniem kroplą do oka?

• Czy po kroplach występuje pieczenie, zaczerwienienie, suchość oka albo inne dolegliwości?

• Czy stosuje Pani/Pan kilka rodzajów kropli? Jeśli tak — czy zna odstępy między nimi?

U pacjentów starszych, z drżeniem rąk, chorobą Parkinsona, ograniczoną sprawnością manualną albo zaburzeniami poznawczymi warto rozważyć udział opiekuna w edukacji. Czasem problemem mogą być trudności techniczne: pacjent nie trafia kroplą do oka, nie pamięta godzin stosowania albo myli preparaty.

Co warto zapamiętać?

• jaskra nie zawsze boli i nie zawsze od razu pogarsza ostrość widzenia. Pacjent może długo nie zauważać choroby, dlatego edukacja i profilaktyczne badania okulistyczne są kluczowe
• szczególnej uwagi wymagają osoby starsze, pacjenci z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, krótkowzrocznością i dodatnim wywiadem rodzinnym. W rozmowie z pacjentem warto podkreślać, że samo dobre samopoczucie nie wyklucza choroby oczu, a pojedynczy pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego nie zastępuje pełnej diagnostyki okulistycznej
• w przypadku nagłego bólu oka, silnego bólu głowy, zaburzeń widzenia, nudności, wymiotów i zaczerwienienia oka konieczna jest pilna konsultacja lekarska.

Źródła

Polskie Towarzystwo Okulistyczne, Wytyczne diagnostyki i leczenia jaskry, aktualizacja 2022. https://pto.com.pl/wytyczne-pto/wytyczne-diagnostyki-i-leczenia-jaskry-aktualizacja-2022/ dostęp: 22.08.2026

Jaskra - podstawowe informacje. Medycyna Praktyczna. 2015. https://www.mp.pl/okulistyka/okulistyka-dla-nieokulistow/artykuly/117640,jaskra-podstawowe-informacje dostęp: 22.08.2026

Zdjęcie: Adobe Stock

-----

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej, diagnostyki okulistycznej ani indywidualnych zaleceń terapeutycznych. W przypadku nagłego pogorszenia widzenia, silnego bólu oka, bólu głowy, nudności, wymiotów lub zaczerwienienia oka pacjent powinien pilnie skontaktować się z lekarzem lub zgłosić się do odpowiedniego miejsca udzielania pomocy medycznej.

Materiał powstał na podstawie tekstu archiwalnego opublikowanego w marcu 2018 roku pod tytułem „Jaskra – cichy złodziej wzroku”. Pierwotny artykuł odnosił się do czasowej ogólnopolskiej akcji bezpłatnych badań okulistycznych (którą nasz portal wspierał), ale zawierał także informacje edukacyjne o jaskrze. W aktualnej wersji usunięto elementy nieaktualne, a część dotyczącą choroby, czynników ryzyka, diagnostyki i edukacji pacjenta została rozszerzona i przeredagowana oraz jako material edukacyjny dla praktyków zawodu..