Burza, piorun i pierwsza pomoc - co powinna wiedzieć pielęgniarka?

Jak zachować się podczas burzy i jak pomóc osobie rażonej piorunem? Praktyczne zasady bezpieczeństwa, RKO, AED i edukacja z perspektywy pielęgniarki.

Jest gorąco, parno, a pogoda potrafi zmienić się w kilka minut. Takie warunki sprzyjają burzom, które latem mogą zaskoczyć w górach, nad wodą, na działce, podczas spaceru czy wakacyjnego wyjazdu. To dobry moment, by przypomnieć zasady bezpieczeństwa i pierwszej pomocy po rażeniu piorunem.

Burza zwykle kojarzy się z krótkotrwałym załamaniem pogody. W praktyce może jednak stać się sytuacją bezpośredniego zagrożenia życia, szczególnie wtedy, gdy zaskoczy w górach, nad wodą, na otwartej przestrzeni, podczas pracy w terenie, na działce, w czasie wycieczki szkolnej lub wakacyjnego wypoczynku. W edukacji warto podkreślać prostą zasadę: burzy nie należy „przeczekać byle gdzie”. Najbezpieczniejszym miejscem jest budynek, a dobrym schronieniem może być także samochód, o ile stoi w bezpiecznym miejscu, a nie np. pod drzewem. W domu należy zamknąć okna, unikać kontaktu z metalowymi elementami instalacji, nie korzystać z urządzeń podłączonych do sieci elektrycznej, jeśli nie jest to konieczne, i odsunąć się od okien.

Rażenie piorunem jest zdarzeniem rzadkim, ale bardzo poważnym. Wbrew pozorom wiele osób przeżywa taki wypadek, jednak przeżycie nie oznacza braku następstw. Po rażeniu piorunem mogą wystąpić zaburzenia rytmu serca, zatrzymanie krążenia, zaburzenia oddychania, oparzenia, urazy mechaniczne, zaburzenia neurologiczne, uszkodzenia słuchu i wzroku, zaburzenia czucia, bóle mięśniowe, zaburzenia pamięci, dezorientacja, a także objawy psychiczne po przeżyciu silnego urazu. Dlatego każda osoba rażona piorunem powinna zostać oceniona przez personel medyczny, nawet wtedy, gdy po zdarzeniu mówi, że „nic jej nie jest”.

Kiedy burza jest szczególnie niebezpieczna?

Do najgroźniejszych sytuacji dochodzi wtedy, gdy człowiek znajduje się na otwartej przestrzeni i staje się jednym z najwyższych punktów w okolicy. Ryzyko rośnie w górach, na grzbietach i szczytach, nad dużymi zbiornikami wodnymi, na plażach, polach, łąkach, boiskach, polach namiotowych, a także w pobliżu samotnych drzew, słupów, masztów, metalowych ogrodzeń i konstrukcji.

W edukacji warto przypominać zasadę 30/30. Jeżeli od błysku do grzmotu mija mniej niż 30 sekund, burza jest blisko i należy natychmiast szukać bezpiecznego schronienia. Po ostatnim grzmocie lub błysku nie należy od razu wychodzić na zewnątrz, bezpieczniej odczekać około 30 minut. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa zaleca, aby na otwartej przestrzeni, przy braku schronienia, znaleźć obniżenie terenu i kucnąć ze złączonymi nogami, nie siadać i nie kłaść się na ziemi. Złączone nogi ograniczają ryzyko przepływu prądu między stopami przy tzw. napięciu krokowym.

Sygnałem bardzo dużego zagrożenia może być także charakterystyczne „elektryzowanie się” włosów, metaliczny posmak w ustach, mrowienie skóry, trzaski lub wrażenie „naładowania” otoczenia. To może oznaczać, że wyładowanie jest bardzo blisko. W takiej sytuacji trzeba natychmiast przyjąć pozycję zmniejszającą ryzyko porażenia: kucnąć nisko, złączyć stopy, pochylić głowę, ograniczyć kontakt z podłożem i nie kłaść się na ziemi.

Burza poza domem - co warto wiedzieć ?

Jeżeli burza zaskoczy poza domem, najważniejsze jest szybkie znalezienie bezpiecznego schronienia. Najlepszy będzie budynek. Samochód również może stanowić ochronę, ale tylko wtedy, gdy jest zaparkowany w bezpiecznym miejscu, nie pod drzewem, nie przy słupie, nie w miejscu narażonym na zalanie lub spadające konary.

WODA - należy wyjść z wody i oddalić się od brzegu jeziora, rzeki, basenu lub morza. Nie wolno kontynuować kąpieli, pływania łódką, wędkowania ani przebywania na pomoście. Woda i mokre podłoże zwiększają ryzyko ciężkich następstw wyładowania.

Nie należy chować się pod pojedynczym drzewem. To jeden z częstych i niebezpiecznych błędów. Jeżeli nie ma budynku ani samochodu, bezpieczniejsze jest obniżenie terenu niż stanie pod najwyższym obiektem w okolicy. Nie należy też stać przy masztach, słupach, metalowych ogrodzeniach, rowerach, motocyklach, parasolach z metalowym stelażem, kijkach trekkingowych czy narzędziach ogrodowych.

Jeżeli burza zaskoczy grupę osób, nie powinny one stać blisko siebie. Zachowanie kilku metrów odstępu zmniejsza ryzyko, że jedno wyładowanie lub prąd rozchodzący się po ziemi porazi kilka osób jednocześnie. W górach należy jak najszybciej zejść z grani, szczytu i odsłoniętego miejsca. Jeżeli ktoś ma kask, powinien go założyć, nie chroni przed samym porażeniem, ale może zmniejszyć skutki urazu mechanicznego, np. po upadku lub uderzeniu odłamkiem skały czy gałęzią.

Czego nie robić w czasie burzy?

Nie kłaść się na ziemi.

Nie stawać pod samotnym drzewem.

Nie zostawać w wodzie ani na pomoście.

Nie trzymać w rękach metalowych przedmiotów.

Nie iść granią, szczytem ani otwartym polem.

Nie jechać rowerem, hulajnogą ani motocyklem przez otwartą przestrzeń.

Nie tworzyć zwartej grupy osób stojących blisko siebie.

Nie ignorować pierwszych grzmotów, bo piorun może uderzyć także przed intensywnym deszczem.

Jak piorun może porazić człowieka?

Bezpośrednie uderzenie pioruna w ciało zdarza się rzadko, ale jest jednym z najgroźniejszych mechanizmów. Do porażenia może dojść także przez wyładowanie boczne, gdy piorun uderza w pobliski obiekt, np. drzewo, a część energii przeskakuje na człowieka. Innym mechanizmem jest prąd rozchodzący się po ziemi po uderzeniu pioruna w pobliżu. Wtedy zagrożenie wynika m.in. z różnicy napięć między stopami. Piorun może również spowodować falę uderzeniową prowadzącą do urazów mechanicznych, upadku, złamań, uszkodzeń słuchu lub obrażeń głowy. Prąd przepływa przez tkanki o mniejszej oporności, szczególnie bogate w wodę i elektrolity. Z tego powodu szczególnie narażone są struktury układu nerwowego, naczynia krwionośne, mięśnie i serce. Skutkiem może być nagłe zatrzymanie krążenia, zaburzenia rytmu serca, bezdech, utrata przytomności, oparzenia, zaburzenia neurologiczne i urazy wtórne.

Pierwsza pomoc osobie rażonej piorunem

Pierwsza zasada brzmi: bezpieczeństwo ratownika. Pielęgniarka, ratownik, świadek zdarzenia czy opiekun grupy nie może narażać się na kolejne wyładowanie. Jeżeli burza nadal trwa, trzeba ocenić, czy można bezpiecznie podejść do poszkodowanego. Pomoc jest konieczna, ale nie może prowadzić do kolejnych ofiar.

Bardzo ważny komunikat edukacyjny: osobę rażoną piorunem można dotykać. Poszkodowany nie jest „naładowany prądem” i nie stanowi zagrożenia elektrycznego dla ratownika. Nie wolno więc zwlekać z pomocą tylko z obawy przed dotknięciem poszkodowanego.

Postępowanie powinno być proste i uporządkowane. Najpierw należy ocenić bezpieczeństwo miejsca zdarzenia, podejść do poszkodowanego, sprawdzić reakcję na głos i dotyk, udrożnić drogi oddechowe i ocenić, czy oddycha prawidłowo. Jeżeli poszkodowany jest nieprzytomny i nie oddycha prawidłowo, należy natychmiast wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999, rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową i jak najszybciej użyć AED, jeśli jest dostępny.

U osoby dorosłej standardowy schemat RKO to 30 uciśnięć klatki piersiowej i 2 oddechy ratownicze. AED należy włączyć natychmiast po przyniesieniu urządzenia i wykonywać polecenia głosowe. Wytyczne resuscytacyjne podkreślają znaczenie szybkiego rozpoznania zatrzymania krążenia, wezwania pomocy, dobrej jakości uciśnięć klatki piersiowej, oddechów ratowniczych oraz użycia automatycznego defibrylatora zewnętrznego.

Jeżeli poszkodowany oddycha, ale jest nieprzytomny, należy ułożyć go w pozycji bezpiecznej, stale kontrolować oddech i chronić przed wychłodzeniem. Jeżeli jest przytomny, trzeba zapewnić mu spokój, ograniczyć ruch, obserwować stan świadomości, oddech, kolor skóry, skargi bólowe, zaburzenia czucia, oparzenia i ewentualne objawy urazów. Nie należy pozwalać mu samodzielnie odchodzić z miejsca zdarzenia ani bagatelizować sytuacji.

Widoczne oparzenia należy zabezpieczyć jałowym opatrunkiem. Krwawienia trzeba opanować zgodnie z zasadami pierwszej pomocy. W przypadku urazu głowy, kręgosłupa, upadku z wysokości lub zaburzeń świadomości należy ograniczyć poruszanie poszkodowanym do niezbędnego minimum i czekać na zespół ratownictwa medycznego.

Dlaczego po rażeniu piorunem potrzebna jest pomoc medyczna?

To jeden z najważniejszych elementów edukacji. Pacjent po rażeniu piorunem może wyglądać stosunkowo dobrze, a mimo to wymagać diagnostyki. Objawy mogą pojawić się od razu albo narastać z czasem. Szczególnego znaczenia nabiera ocena kardiologiczna, neurologiczna, ocena oparzeń i urazów mechanicznych.

Do pilnych objawów alarmowych należą:

utrata przytomności
zaburzenia oddychania
ból w klatce piersiowej
kołatanie serca
duszność
drgawki
splątanie
zaburzenia mowy
osłabienie kończyn,niedowład
silny ból głowy
zaburzenia widzenia lub słuchu
rozległe oparzenia, rany, krwawienia
ból kręgosłupa, ból po upadku
każda zmiana zachowania po zdarzeniu.

W praktyce pielęgniarskiej warto powtarzać pacjentom: po rażeniu piorunem nie oceniamy sytuacji wyłącznie po samopoczuciu poszkodowanego. Nawet jeśli mówi, że „już jest dobrze”, powinien zostać zbadany.

Rola pielęgniarki w edukacji

Pielęgniarka może odegrać bardzo ważną rolę w profilaktyce takich zdarzeń, szczególnie w POZ, pielęgniarstwie szkolnym, opiece środowiskowej, edukacji rodzin, seniorów, rodziców dzieci wyjeżdżających na kolonie oraz osób aktywnych fizycznie.

Warto mówić prostym językiem: burza to realne ryzyko porażenia, urazu, zatrzymania krążenia i powikłań neurologicznych. Wazne jest przekazanie informacji i wiedzy gdzie się schronić, czego unikać, jak zachować się na otwartej przestrzeni i kiedy wezwać pomoc.

Szczególnie ważne grupy edukacyjne to dzieci i młodzież, osoby starsze, osoby pracujące na zewnątrz, rolnicy, działkowcy, turyści, wędkarze, żeglarze, osoby uprawiające trekking, biegacze, rowerzyści i uczestnicy obozów sportowych. W tych grupach warto utrwalać nie tylko zasady bezpieczeństwa, ale też gotowość do udzielenia pierwszej pomocy.

Pamietajmy:

Burza jest zjawiskiem powszechnym, ale nie powinna być traktowana lekceważąco. Z perspektywy pielęgniarki najważniejsze są trzy elementy edukacji: zapobieganie narażeniu, szybkie rozpoznanie zagrożenia i prawidłowa pierwsza pomoc.

Źródła:

Źródło archiwalne: zdrowie.pap.plmateriał o zachowaniu w czasie burzy i pomocy osobie rażonej piorunem.

Rządowe Centrum Bezpieczenstawa . Burza – bądź bezpieczny. https://www.gov.pl/web/rcb/burza--badz-bezpieczny dostęp: 28.06.2026

European Resuscitation Council Guidelines 2021. Basic life support. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8170637 dostęp: 28.06.2026

zdjęcie Adobe stock

------

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje procedur obowiązujących w danym podmiocie leczniczym, aktualnych wytycznych resuscytacji ani decyzji zespołu ratownictwa medycznego. W sytuacji zagrożenia życia należy niezwłocznie wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999 i postępować zgodnie z poleceniami dyspozytora medycznego. Materiał powstał na podstawie archiwalnego artykułu opublikowanego 14 września 2018 r. i został zaktualizowany oraz przeredagowany pod kątem współczesnej edukacji pacjenta, zasad pierwszej pomocy, RKO i użycia AED.