Rozmowa z dziećmi na temat uzależnień to jedno z największych wyzwań w pracy pielęgniarki środowiska nauczania i wychowania. Jak mówić o trudnych sprawach, by nie straszyć, ale uczyć? Jak przekazać rzetelną wiedzę, nie tracąc kontaktu z dzieckiem? Oto kilka wskazówek.

Dlaczego warto rozmawiać?

Dzieci i młodzież w Polsce są coraz wcześniej narażone na kontakt z substancjami psychoaktywnymi, w tym alkoholem, nikotyną (również w formie e-papierosów), marihuaną oraz tzw. dopalaczami. Dane z badania ESPAD (European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs), realizowanego w Polsce przez Instytut Psychiatrii i Neurologii (2019), wskazują, że około 20% piętnastoletnich uczniów miało już kontakt z alkoholem, a niemal 10% używało e-papierosów. Warto zaznaczyć, że granica inicjacji przesuwa się w dół – coraz więcej dzieci w wieku 11–12 lat podejmuje próby sięgania po substancje psychoaktywne, często w wyniku presji rówieśniczej, ciekawości lub potrzeby przynależności do grupy.

Zgodnie z raportem WHO "Preventing youth violence and substance use: A guide to policy, practice and evidence" (2015), skuteczna profilaktyka powinna być realizowana w sposób systematyczny i rozpoczęta przed okresem dojrzewania, najlepiej już w klasach I–III szkoły podstawowej. W tym okresie dzieci intensywnie rozwijają umiejętności psychospołeczne, kształtują postawy wobec norm społecznych oraz budują fundamenty zdrowia psychicznego i odporności na stres. Wczesna edukacja profilaktyczna daje szansę na wypracowanie zdrowszych schematów zachowania, wzmocnienie umiejętności odmawiania i podjęcie krytycznej refleksji nad ryzykownymi zachowaniami.

Dla pielęgniarek szkolnych i POZ oznacza to konieczność zaangażowania się w edukację zdrowotną na jak najwcześniejszym etapie, w ścisłej współpracy z nauczycielami, psychologami i rodzicami. Skuteczna rozmowa o uzależnieniach musi być oparta na faktach, ale także na zrozumieniu kontekstu rozwojowego dziecka i dynamicznie zmieniającego się środowiska kulturowego oraz technologicznego, w którym funkcjonuje młode pokolenie.

Zasady skutecznej profilaktyki

Skuteczna profilaktyka uzależnień w środowisku szkolnym wymaga nie tylko wiedzy na temat substancji psychoaktywnych, ale przede wszystkim zrozumienia procesów rozwojowych, kontekstu psychospołecznego oraz mechanizmów wpływających na zachowania ryzykowne u dzieci i młodzieży. Oto kluczowe zasady, na których powinna opierać się każda interwencja edukacyjna:

·       empatia i otwartość komunikacyjna - badania wskazują, że dzieci i młodzież znacznie lepiej reagują na dorosłych, którzy wykazują się postawą autentycznego zainteresowania, słuchają bez oceniania i respektują autonomię ucznia. Relacja oparta na zaufaniu jest fundamentem efektywnej profilaktyki. Empatyczna postawa pielęgniarki szkolnej zwiększa szansę na ujawnienie przez dziecko trudnych doświadczeń, w tym ekspozycji na substancje psychoaktywne w rodzinie lub środowisku rówieśniczym

·       dostosowanie treści i formy do etapu rozwoju – skuteczność oddziaływań profilaktycznych zależy od precyzyjnego dopasowania treści do wieku rozwojowego uczniów. W klasach I–III należy koncentrować się na budowaniu podstawowych kompetencji psychospołecznych (np. rozpoznawanie emocji, podejmowanie decyzji, umiejętność mówienia „nie”), natomiast w klasach VII–VIII można wprowadzać bardziej złożone zagadnienia związane z mechanizmami uzależnień, wpływem substancji na zdrowie oraz krytyczną analizą przekazów medialnych

·       unikanie komunikatów opartych na zastraszaniu – liczne badania potwierdzają nieskuteczność strategii opartej na wywoływaniu lęku. Narracje typu „papieros = rak” mogą prowadzić do chwilowego wstrzymania zachowania, ale nie budują długofalowej odporności psychicznej. Dodatkowo mogą wzmacniać postawy buntu lub lekceważenia przekazu u starszych uczniów. 

·       rozwijanie i wzmacnianie kompetencji osobistych i społecznych – ważne jest wyposażanie dzieci i młodzieży w narzędzia radzenia sobie z presją rówieśniczą, zdolność do odmawiania, szukania wsparcia, rozpoznawania sytuacji ryzykownych, a także budowanie odporności psychicznej. Programy profilaktyczne powinny wspierać rozwój samoświadomości, umiejętności interpersonalnych i rozwiązywania konfliktów, co może zmniejszać prawdopodobieństwo sięgania po substancje psychoaktywne w sytuacjach trudnych lub kryzysowych.

Co mówić?

Rozmowa z dziećmi i młodzieżą o uzależnieniach powinna być oparta na faktach, adekwatna do wieku i rozwoju poznawczego odbiorców, a także dostosowana do ich doświadczeń oraz środowiska życia. Pielęgniarka, jako profesjonalistka w zakresie promocji zdrowia, powinna podejmować tematy w sposób empatyczny, ale jednocześnie rzeczowy i oparty na dowodach naukowych.

• Jakie są skutki używania poszczególnych substancji?  - przedstawiając skutki używania substancji psychoaktywnych, należy unikać języka oceniającego, skupiając się na konsekwencjach zdrowotnych, psychicznych i społecznych. Przykładowo, w przypadku alkoholu można omówić wpływ na funkcje poznawcze, zaburzenia koncentracji, zaburzenia rytmu snu oraz zwiększone ryzyko zachowań impulsywnych. Przy omawianiu nikotyny warto podkreślić uzależnienie fizyczne i psychiczne, wpływ na układ oddechowy i krążenia, a także zwiększone ryzyko chorób nowotworowych w dłuższej perspektywie. W przypadku marihuany i dopalaczy istotne jest wskazanie na ich wpływ na procesy uczenia się, zaburzenia percepcji, rozwój lęków, depresji, a w skrajnych przypadkach objawy psychotyczne
• Co to znaczy uzależnienie?  - termin "uzależnienie" należy wyjaśniać w sposób zrozumiały, dostosowując definicję do wieku słuchaczy. Dla młodszych dzieci można opisać uzależnienie jako stan, w którym osoba tak bardzo przyzwyczaja się do jakiejś substancji lub zachowania, że przestaje nad tym panować. W starszych klasach można wprowadzić pojęcia tolerancji, objawów odstawiennych, a także różnicy między używaniem okazjonalnym a utratą kontroli nad zachowaniem. Warto zaznaczyć, że uzależnienie ma zarówno komponent fizyczny, jak i psychiczny, a jego rozwój może być różny u różnych osób.
• Jakie są prawa dzieci? - rozmowa powinna zawierać element edukacji prawnej, w tym omówienie podstawowych praw dziecka wynikających z Konwencji o prawach dziecka. Należy podkreślić prawo do życia i rozwoju w środowisku wolnym od przemocy i substancji szkodliwych, prawo do odmowy przyjęcia używek (także od dorosłych), prawo do informacji i edukacji zdrowotnej oraz prawo do rozmowy z zaufanym dorosłym w sytuacjach trudnych. Warto uświadamiać dzieci, że szukanie pomocy nie jest donoszeniem, lecz korzystaniem ze swoich praw.

Jak mówić?

Kluczowe jest nie tylko co mówimy, ale jak mówimy – forma przekazu może decydować o skuteczności interwencji profilaktycznej. Dlatego warto pamietac o:

• dostosowaniu języka do wieku i kompetencji dziecka - należy unikać terminologii medycznej, która może być niezrozumiała, a jednocześnie nie upraszczać nadmiernie treści w sposób infantylizujący. Komunikat powinien być zwięzły, klarowny i osadzony w codziennym doświadczeniu uczniów. Przykładowo, zamiast mówić o „neurotoksyczności THC”, lepiej wyjaśnić, że „marihuana może sprawić, że trudniej się uczyć, zapamiętywać i skupić”.
• wykorzystaniu przykładów z życia codziennego i metod interaktywnych przekazie informacji – np. zamiast wykładu warto sięgnąć po: odgrywanie scenek, analizowanie sytuacji z życia szkolnego, filmów edukacyjnych, komiksów, piosenek czy materiałów multimedialnych. Takie podejście nie tylko zwiększa zaangażowanie uczniów, ale umożliwia im identyfikację z prezentowanymi problemami.
• tworzeniu przestrzeni do dialogu i autorefleksji – ważnym elementem jest aktywizowanie dzieci i młodzieży poprzez zadawanie pytań otwartych, odwoływanie się do ich opinii, wiedzy potocznej oraz osobistych doświadczeń. Przykładowe pytania: „Co myślicie o...?”, „Czy ktoś z was słyszał o...?”, „Jakie znacie sposoby radzenia sobie z presją?”
• uważności na sygnały niewerbalne – dzieci, zwłaszcza młodsze, często komunikują swoje emocje i reakcje poprzez mowę ciała, mimikę i ton głosu. 

Jak prowadzić zajęcia?

Skuteczna realizacja zajęć profilaktycznych dotyczących uzależnień wymaga przemyślanej organizacji. Zajęcia powinny być prowadzone zgodnie z zasadami profilaktyki, uwzględniającymi etap rozwoju uczniów ich potrzeby psychospołeczne oraz realia środowiska szkolnego. Oto podstawowe wskazówki:

• praca w małych grupach (optymalnie 6–12 osób) – mniejszy skład grupy pozwala na stworzenie atmosfery zaufania i bezpieczeństwa, co ułatwia uczestnikom dzielenie się opiniami i doświadczeniami. Prowadząca/pielęgniarka może skuteczniej obserwować dynamikę grupy, wychwytywać sygnały ostrzegawcze i elastycznie dostosowywać przebieg zajęć do potrzeb uczestników.

• zapewnienie czasu na dialog, autorefleksję i podsumowanie – zajęcia powinny zawierać segmenty przeznaczone na indywidualne przemyślenia, pracę w parach lub dyskusję grupową. Ważne jest, aby uczestnicy mieli możliwość wyrażenia swoich emocji, zadawania pytań i podzielenia się własnymi interpretacjami przekazywanych treści. 

• wykorzystanie metod aktywizujących: zabawa, drama, quiz – zajęcia powinny być zaprojektowane tak, by angażowały uczniów zarówno poznawczo, jak i emocjonalnie. Scenki edukacyjne (elementy teatru forum), symulacje sytuacji trudnych, quizy wiedzy, gry decyzyjne czy praca z obrazem (komiksy, plakaty, filmy, piosenka) umożliwiają lepsze przyswojenie wiedzy.

Z czym najtrudniej?

Pielęgniarki szkolne często zgłaszają, że napotykają szereg trudności podczas prowadzenia zajęć profilaktycznych, wśród których najczęściej wymieniane są: 

• opór uczniów - może wynikać z braku zaufania do dorosłych, wcześniejszych negatywnych doświadczeń, ale także z wpływu grupy rówieśniczej lub niskiej samoświadomości dotyczącej zagrożeń. W takich sytuacjach pomocne jest zaangażowanie pedagoga lub psychologa szkolnego, którzy mogą wesprzeć zarówno proces przygotowania, jak i moderowania spotkania
• zbagatelizowanie tematu przez niektórych nauczycieli – może wiązać się np. z niedostatecznym zrozumieniem roli pielęgniarki szkolnej jako edukatora zdrowotnego
• brak wystarczającej integracji działań w ramach całego środowiska szkolnego - akceptacja i zaangażowanie kadry kierowniczej przekłada się na większe możliwości organizacyjne, np. w zakresie czasu na zajęcia, dostępności sal czy materiałów edukacyjnych

Źródła:

ESPAD Report 2019 — Results from the European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs. Publikacja w roku 2020 https://www.euda.europa.eu/publications/joint-publications/espad-report-2019_en dostęp: 10.08.2025

WHO Preventing youth violence and substance use: A guide to policy, practice and evidence 2015 https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/181008/9789241509251_eng.pdf?sequence=1 dostęp: 10.08.2025

Sierosławski J. Uzywanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną – raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2019 roku. Warszawa 2020. Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii i Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. https://www.parpa.pl/images/file/Raport%20ESPAD%202019%20POLSKA-rev.pdf dostęp: 13.08.2025

Ostaszewski K. Zachowania ryzykowne młodzieży w perspektywie mechanizmów resilience. Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2014. 

https://ipin.edu.pl/wp-content/uploads/2019/06/Mon_KO_sklad_8_final.pdf dostęp: 13.08.2025

 Zdjęcie: Adobe Stock

Treści z serwisu pielęgniarki.com.pl – pielęgniarstwo i położnictwo w praktyce mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowią porady specjalistycznej, medycznej, lekarskiej czy pielęgniarskiej.