2026-01-27Pielęgniarstwo ogólnePielęgniarstwo chirurgicznePielęgniarstwo internistycznePielęgniarstwo rodzinne (POZ)Pielęgniarstwo opieki długoterminowejPielęgniarstwo ginekologicznePielęgniarstwo onkologicznePielęgniarstwo opieki paliatywnejOchrona zdrowia pracującychPielęgniarstwo geriatryczne
Jak działa kompresjoterapia? Fizjologia i patofizjologia w pigułce dla praktyków
Podstawy działania kompresji w terapii schorzeń żylnych i limfatycznych dla pielęgniarek i położnych
Kompresjoterapia nie polega wyłącznie na zakładaniu bandaży czy pończoch uciskowych. To jedno z podstawowych narzędzi w profilaktyce i leczeniu schorzeń układu żylnego oraz limfatycznego, precyzyjna metoda terapeutyczna, która oddziałuje na podstawowe mechanizmy krążenia żylnego i limfatycznego. Warto wiedzieć, co fizjologicznie i patofizjologicznie dzieje się w organizmie pacjenta pod wpływem ucisku. Artykuł przedstawia najważniejsze mechanizmy i zależności w pigułce – dla praktyków
Kompresjoterapia to metoda leczenia i profilaktyki polegająca na kontrolowanym ucisku tkanek, przede wszystkim na kończynach dolnych. Wykorzystuje mechaniczne działanie ucisku do poprawy powrotu krwi żylnej i odpływu limfy. Stosuje się ją m.in. w leczeniu przewlekłej niewydolności żylnej, obrzęku limfatycznego, żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, profilaktyce zakrzepic i leczeniu ran. Może być realizowana przy użyciu bandaży, pończoch, opasek, a także systemów pneumatycznych.
Mechanizmy działania kompresji - fizjologia
Układ żylny kończyn dolnych zbudowany jest z żył powierzchownych, głębokich i przeszywających. W prawidłowych warunkach powrót krwi żylnej ku górze odbywa się dzięki działaniu tzw. pompy mięśniowej oraz sprawnemu funkcjonowaniu zastawek żylnych poprzez:
- prace zastawek żylnych zapobiegających cofaniu się krwi
- pracę pompy mięśniowej łydki aktywowanej podczas chodzenia
- wpływ niskiego ciśnienia w klatce piersiowej i rytmu oddechowego.
Ucisk zewnętrzny wspomaga ten proces poprzez:
- zmniejszenie średnicy żył powierzchownych,
- zwiększenie prędkości przepływu krwi w żyłach głębokich
- redukcję refluksu (cofania się krwi) w przypadku niewydolnych zastawek
- poprawia powrót krwi do serca
- przeciwdziała refluksowi żylnemu
- poprawę mikrokrążenia i reabsorpcję płynu z przestrzeni międzykomórkowej (prawo Starlinga).
Krążenie limfy - ucisk poprawia drenaż limfatyczny, zmniejsza zaleganie płynu w tkankach i ogranicza powstawanie obrzęku. Ułatwia odpływ limfy przez naczynia i węzły chłonne.
Prawo Starlinga i prawo Laplace’a - co to takiego?
Zgodnie z prawem Starlinga, płyn w naczyniach przechodzi do tkanek i odwrotnie w zależności od równowagi ciśnienia hydrostatycznego i onkotycznego. Ucisk podnosi ciśnienie tkankowe, ogranicza przesięk płynów i wspomaga ich powrót do naczyń - redukuje obrzęk.
Zastosowanie kompresji powoduje wzrost ciśnienia w tkankach, co zgodnie z prawem Starlinga przeciwdziała przesiękowi płynów z naczyń do przestrzeni pozanaczyniowej i wspomaga ich wchłanianie z powrotem do układu krążenia. To szczególnie ważne w leczeniu obrzęków.
Z kolei prawo Laplace'a mówi, że:
ciśnienie = (napięcie bandaża x liczba warstw) / (promień kończyny x szerokość bandaża)
W praktyce:
• im węższy obwód (np. nad kostką), tym większy nacisk lub inaczej mówiąc: większe ciśnienie uzyskujemy przy mniejszych obwodach (np. w okolicy kostki)
• napięcie i liczba warstw bandaża decydują o sile ucisku
• równomierny i kontrolowany ucisk wymaga odpowiedniej techniki bandażowania.
Patofizjologia zaburzeń krążenia żylnego i limfatycznego
Przewlekła niewydolność żylna - to przewlekły stan patologiczny, w którym dochodzi do zaburzenia odpływu krwi żylnej z kończyn dolnych. Główne mechanizmy to niedomykalność zastawek żylnych, poszerzenie naczyń oraz wzrost ciśnienia hydrostatycznego w układzie żylnym. W efekcie dochodzi do cofania się krwi (refluksu), zastoju, przewlekłego stanu zapalnego i uszkodzenia śródbłonka naczyniowego oraz otaczających tkanek.
Typowe objawy kliniczne:
• obrzęk kończyn dolnych (początkowo przemijający, później utrwalony),
• uczucie ciężkości, napięcia i ból nóg nasilający się pod koniec dnia,
• zmiany skórne (hiperpigmentacje, lipodermatoskleroza),
• obecność żylaków,
• owrzodzenia goleni (najczęściej w okolicy kostki przyśrodkowej).
Obrzęk limfatyczny - to stan wynikający z upośledzonego odpływu chłonki z tkanek. Może mieć charakter:
• pierwotny, czyli związany z wrodzonymi zaburzeniami rozwoju naczyń limfatycznych,
• wtórny, czyli np. występujący po chirurgii onkologicznej (np. mastektomii), radioterapii, urazach, infekcjach pasożytniczych lub przewlekłych stanach zapalnych.
Objawy kliniczne:
• twardy, niesymetryczny obrzęk,
• skóra z tendencją do zgrubienia i rogowacenia,
• charakterystyczne objawy (objaw Stemmera - brak możliwości uchwycenia fałdu skóry nad II palcem stopy),
• skłonność do nawrotowych infekcji (róży, zapaleń tkanki podskórnej).
Kompresjoterapia stanowi podstawę leczenia obu jednostek chorobowych. Umożliwia zmniejszenie objętości obrzęku, poprawę przepływu płynów w mikrokrążeniu oraz redukcję objawów bólowych. Przy odpowiednim doborze klasy ucisku i techniki bandażowania możliwe jest zahamowanie progresji choroby oraz poprawa jakości życia pacjenta.
Praktyczne wskazówki dla pielęgniarek
- zanim zastosujesz kompresję - staraj się wykonać pomiar wskaźnika kostka-ramię (ABI), aby wykluczyć istotne zaburzenia przepływu tętniczego. Wartość ABI < 0,8 może stanowić przeciwwskazanie do kompresji o wysokim ucisku
- obserwuj - regularnie oceniaj kolor skóry, temperaturę kończyny, czucie powierzchowne, obecność bólu spoczynkowego, owrzodzeń, odleżyn czy odczynów zapalnych - są to istotne parametry bezpieczeństwa
- dostosuj ucisk - indywidualizuj terapię na podstawie etiologii obrzęku, tolerancji pacjenta, jego funkcji poznawczych i możliwości samodzielnego użytkowania wyrobów uciskowych
- edukacja pacjenta - przekaż informacje o zasadach noszenia, zakładania i zdejmowania wyrobów kompresyjnych, a także o konieczności regularnej pielęgnacji skóry. Edukacja poprawia skuteczność terapii i wpływa na lepszą jakość życia pacjenta, zwiększając jego zaangażowanie w leczenie.
Kompresjoterapia to nie tylko technika zakładania bandaży czy pończoch. To interwencja terapeutyczna działająca zgodnie z prawami fizjologii, która wymaga zrozumienia i precyzji. Zrozumienie mechanizmów fizjologicznych i patofizjologicznych stojących za działaniem kompresjoterapii pozwala planować opiekę, monitorować efekty leczenia i edukować pacjentów.
Źródła:
Szewczyk M, Jawień A, Cwajda-Białasik J, Cierzniakowska K. Basic principles of compression therapy. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing. 2009;3(3):89-92. https://www.termedia.pl/Podstawowe-zasady-kompresjoterapii,50,13434,1,0.html dostęp: 20.01.2026
Zapalski S. (red). Ambulatoryjne leczenie chorób żył kończyn dolnych. Wydawnictwo ViaMeduca Gdańsk 2001 Str 307-342.
Szkiler E. Kucharzewski M. Chrapusta A. Konrady Z. Kucharzewski M. Krasowki G. Sieroń A. Sobieszek-Kundro A. Mirosz A. Rybak Z. Oszkinis G. Algorytmy i wytyczne postępowania w kompresjoterapii. Algorithms and guidelines in compression therapy. Forum Leczenia Ran 2025;6(1):1–26 https://evereth.pl/project/algorytmy-i-wytyczne-postepowania-w-kompresjoterapii/# dostęp: 20.01.2026
Zdjęcie: Adobe Stock
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej oceny klinicznej. Stosowanie kompresjoterapii powinno być poprzedzone oceną stanu zdrowia pacjenta, uwzględniając wskazania i przeciwwskazania zgodnie z aktualnymi wytycznymi. Odpowiedzialność za decyzje terapeutyczne ponosi osoba udzielająca świadczenia zdrowotnego.
Kompresjoterapia to jedna z najważniejszych metod wspomagających leczenie przewlekłej niewydolności żylnej, obrzęków oraz wielu problemów naczyniowych i limfatycznych. W praktyce pielęgniarskiej i położniczej pojawia się często, w opiece nad pacjentem z raną, w profilaktyce powikłań, w przygotowaniu do zabiegów i w codziennej edukacji chorego. W obszarze opieki nad kobietą (ciąża/połóg) może mieć znaczenie m.in. w profilaktyce i łagodzeniu dolegliwości żylnych oraz w sytuacjach zwiększonego ryzyka zakrzepowo-zatorowego. Jednocześnie bywa traktowana zbyt „skrótowo”: jako bandaż, pończocha lub gotowe rozwiązanie „na obrzęk”. A to narzędzie, które działa skutecznie wtedy, gdy jest właściwie dobrane i prawidłowo stosowane.
W ramach cyklu artykułów o kompresjoterapii pokażemy ją krok po kroku - w sposób praktyczny, oparty na fizjologii i realiach pracy klinicznej. Omówimy m.in.:
• jak działa ucisk i dlaczego ma znaczenie w chorobach żył i w obrzękach,
• rodzaje kompresji (bandażowanie, systemy wielowarstwowe, wyroby uciskowe) oraz ich zastosowanie,
• zasady bezpiecznego wdrożenia: co ocenić przed zastosowaniem ucisku i kiedy należy zachować szczególną ostrożność,
• najczęstsze błędy w praktyce i jak ich unikać,
• rolę kompresjoterapii w leczeniu ran - kiedy stanowi klucz do postępu terapii, a kiedy wymaga zmiany strategii.
To cykl kierowany do pielęgniarek, położnych oraz osób uczących się zawodu, które chcą rozumieć „dlaczego” i jednocześnie mieć jasne wskazówki „jak” - do wykorzystania w codziennej pracy i edukacji pacjenta.
