Pacjent leżący to pacjent wysokiego ryzyka. Nie dlatego, że „po prostu leży”, tylko dlatego, że w tej pozycji fizjologia oddychania pracuje na gorszych warunkach. W praktyce oddziałowej widać to szybko: spłycenie oddechu, mniejsza ruchomość klatki piersiowej, gorsza praca przepony, słabszy kaszel, zaleganie wydzieliny i spadek rezerwy oddechowej. Gimnastyka oddechowa jest jednym z najprostszych narzędzi, które mamy w rękach pielęgniarskich, żeby temu zapobiec. W tym artykule, będącym początkiem cyklu na temat (jeszcze roboczy) „Oddychanie w praktyce pielęgniarskiej - profilaktyka powikłań” omówimy podstawowe działania jakie może przeprowadzić pielęgniarka w ramach gimnastyki oddechowej. 

U osoby unieruchomionej wentylacja jest mniej równomierna, szczególnie w tylnych (zależnych) partiach płuc. Oddychanie staje się płytsze, a gdy pacjent boi się wdechu (bo boli) albo jest senny, nie robi pełnych oddechów. Do tego dochodzi osłabienie skutecznego kaszlu (ból, osłabienie, intubacja/tracheostomia, suchość śluzówek). Wydzielina nie „idzie do góry”, tylko zostaje w drogach oddechowych, pogarsza drożność, nasila duszność i staje się pożywką dla zakażenia.

Niedodma zwykle zaczyna się od niedowentylowania pęcherzyków, czyli pacjent oddycha płytko, część obszarów płuca „nie dopompowuje się”, a pęcherzyki mają tendencję do zapadania. Drugi tor to czop śluzowy, czyli gęsta wydzielina częściowo zamyka oskrzele/oskrzeliki, powietrze nie dociera do obwodu, a za przeszkodą segment stopniowo się zapada. 

To dlatego w praktyce tak ważne są dwie rzeczy naraz: głębokie oddechy i oczyszczanie dróg oddechowych (kaszel/odkrztuszanie, nawodnienie, pozycja). 

Reasumujac, po co gimnastyka oddechowa u pacjenta leżącego?

Główne cele kliniczne to:

• zapobieganie niedodmie (rekrutacja pęcherzyków płucnych poprzez pogłębienie wdechu)
• poprawa wentylacji i utlenowania (szczególnie u pacjentów po operacjach jamy brzusznej i klatki piersiowej)
• ułatwienie odkrztuszania i mobilizacji wydzieliny (ograniczenie „zalegania”)
• redukcja duszności i lęku oddechowego poprzez naukę kontroli oddechu
• przygotowanie do uruchamiania i pionizacji (oddech + tolerancja wysiłku)
• profilaktyka powikłań zakrzepowo-zatorowych (pośrednio – lepsza tolerancja mobilizacji, poprawa pracy przepony).

Wskazania praktyczne do stosowania gimnastyki oddechowej:

• pacjent po znieczuleniu ogólnym, w okresie pooperacyjnym,
• ograniczona mobilność (leżenie, unieruchomienie, gips/wyciąg)
• ból ograniczający oddech i kaszel (np. po laparotomii)
• choroby przewlekłe: POChP, astma, niewydolność serca
• otyłość, bezdech senny
• pacjent w wieku podeszłym
• osłabienie, niedożywienie, długotrwała hospitalizacja
• pacjent z zalegającą wydzieliną, kaszlem nieefektywnym.

Przeciwwskazania do stosowania gimnastyki oddechowej i sytuacje wymagające ostrożności

W praktyce oddziałowej częściej mówimy o przeciwwskazaniach względnych i konieczności modyfikacji techniki. Ostrożność należy zachować w przypadku pacjentów:

• po świeżych rozległych zabiegach w obrębie klatki piersiowej, z niestabilnością mostka
• z niestabilnością hemodynamiczna i nasiloną dusznością spoczynkową
• z nasilonym bólem, wtedy najpierw stosujemy analgezję 
• u pacjentów nieprzytomnych, wtedy prowadzimy one działania, np. praca bardziej pozycją, toaleta drzewa oskrzelowego wg procedur
• u których może wystąpić ryzyko aspiracji - wykonujemy wtedy ćwiczenia w bezpiecznym ułożeniu.

Rola pielęgniarki „tu i teraz”, czyli co naprawdę robi różnicę

Na oddziale nie zawsze mamy komfort „pełnej rehabilitacji”, ale mamy coś, czego nikt inny nie ma w takiej dawce: częsty kontakt z pacjentem, ocenę trendu (zmian) i możliwość małych interwencji. Gimnastyka oddechowa u pacjenta leżącego nie jest „miłym dodatkiem”, tylko elementem profilaktyki powikłań, tak samo ważnym jak ocena bólu czy profilaktyka odleżyn.

W praktyce rola pielęgniarki obejmuje:

• szybkie rozpoznanie pacjenta zagrożonego (ból, senność, płytki oddech, słaby kaszel, „mokre” furczenia, zaleganie),
• dobranie najprostszych ćwiczeń możliwych do wykonania w łóżku,
• dopilnowanie pozycji i regularności
• ocenę efektu (oddech, saturacja, tolerancja wysiłku, ilość i charakter wydzieliny). 

Jeśli pacjent ma zlecony spirometr motywacyjny (wolumetryczny lub przepływowy), pamiętaj, że rekomenduje się go jako część pakietu (z głębokim oddychaniem, ukierunkowanym kaszlem, mobilizacją i dobrą analgezją), a nie jako „samodzielne magiczne urządzenie”.  

Jak prowadzić gimnastykę oddechową u pacjenta leżącego (łóżko, dyżur, realne warunki)

Zacznij od rzeczy podstawowych:

• ułóż pacjenta możliwie wysoko (pozycja półwysoka/wysoka, jeśli stan pozwala),
• sprawdź ból i, gdy to możliwe, zaplanuj ćwiczenia po podaniu analgezji, bo pacjent, który „nie może wziąć wdechu”, nie będzie ćwiczył skutecznie
• krótko wytłumacz cel: np. „Chodzi o to, żeby płuca się dobrze rozprężały i żeby nie zalegała wydzielina, gdyż wtedy łatwiej oddychać i mniejsze ryzyko zapalenia płuc”. To zwykle zwiększa współpracę bardziej niż jakiekolwiek hasła.

Jak prowadzić gimnastykę oddechową: techniki krok po kroku

Oddychanie przeponowe (bazowa technika)

Po co? aktywizuje przeponę, poprawia wentylację podstaw płuc.

Jak?

• ręka pacjenta (albo Twoja dłoń za zgodą) na nadbrzuszu,
• wdech nosem - ręka na brzuchu unosi się”
• wydech ustami - wolniejszy, dłuższy niż wdech.

Dawka: 5-10 spokojnych cykli, przerwa, powtórzyć 2-3 serie.

Wskazówka praktyczna: jeśli pacjent ma tendencję do hiperwentylacji, spowolnij ćwiczenia, wprowadź pauzy.

Pogłębione wdechy z krótkim zatrzymaniem

Po co? rekrutacja pęcherzyków, profilaktyka niedodmy.

Jak?

• 3-5 głębszych wdechów
• zatrzymanie na 2-2 sekundy
• spokojny wydech.

Uwaga: nie rób „na siłę” u pacjentów z zawrotami głowy – warto obserwować

Odkrztuszanie bez nadmiernego bólu

Po co? mobilizacja wydzieliny przy mniejszym obciążeniu niż silny kaszel.

Jak?

• głębszy wdech
• wydech z otwartą głośnią (metoda huffingu) - forsowny wydech przy otwartych ustach, „jak parowanie lustra”)
• 1-2 powtórzenia, potem odpoczynek.

Praktyka pooperacyjna: przy laparotomii zastosuj podparcie rany (poduszka/zwinięty koc) i ćwicz w oknie analgezji.

Trening z użyciem spirometru motywacyjnego (wolumetryczny lub przepływowy - jeśli dostępny)

Po co? uczy głębokiego, kontrolowanego wdechu i daje pacjentowi informację zwrotną.

Jak?

• wdech powolny i głęboki do zaznaczonego celu
• zatrzymanie 2-3 sekundy
• odpoczynek.

Dawka (orientacyjnie): 10 wdechów co 1-2 godziny w ciągu dnia (zależnie od tolerancji i zaleceń).

Warto też pamiętać, że przeglądy badań dla spirometrii motywacyjnej pokazują mieszane wyniki mówiące o tym, że sam spirometr motywacyjny, używany w izolacji, nie powinien zastępować kompleksu działań (oddychanie głębokie, ukierunkowany kaszel, wczesna mobilizacja i optymalna analgezja). W zaleceniach podkreśla się podejście: nie polegaj na samym urządzeniu, buduj cały pakiet działań. 

Pozycjonowanie oddechowe, gdy pacjent „nie da rady ćwiczyć”, nie jest w stanie współpracować lub szybko się męczy

Po co? poprawa wentylacji przez zmianę ułożenia.

Jak?

• zmiana pozycji co 2 godziny (o ile możliwe)
• unikanie długotrwałego leżenia płasko
• w miarę tolerancji: pozycje boczne naprzemiennie
• wspieranie toalety drzewa oskrzelowego zgodnie z procedurami.

Niektóre źródła i protokoły fizjoterapii pooperacyjnej pokazują, że etapowa pionizacja oraz ćwiczenia w różnych pozycjach (leżenie, siad w łóżku, opuszczone nogi) stanowią naturalne uzupełnienie pracy oddechowej, bo oddech „pracuje” lepiej, kiedy ciało wraca do funkcji.  

Na koniec warto ocenić tolerancję:

• czy nie narasta duszność,
• czy nie pojawia się zawroty głowy
• czy pacjent nie „odpływa” ze zmęczenia. 

U wielu chorych lepiej działa kilka krótkich serii w ciągu dnia niż jedna długa, „na siłę”. Jeżeli pacjent jest przewlekle chory oddechowo, prosty trening oddechowy i systematyczność są filarem rehabilitacji i tu właśnie pielęgniarka ma ogromny wpływ na regularność.  

Co dokumentować (żeby było klinicznie i „bezpiecznie”)

Kluczową częścią profesjonalnej praktyki jest dokumentacja. Wpis „gimnastyka oddechowa wykonana” nie wnosi nic do ciągłości opieki. Zamiast tego warto dokumentować stan wyjściowy, pozycję pacjenta, rodzaj zastosowanej techniki (np. oddychanie przeponowe + pogłębione wdechy z pauzą), przeszkody (ból, zmęczenie) oraz efekt (np. odkrztuszona wydzielina, mniejsza ilość furczeń, poprawa komfortu), a także edukację i plan kontynuacji dalszych ćwiczeń.

Źródła: 

Bromboszcz J. Ćwiczenia oddechowe. Medycyna Praktyczna 2015. https://www.mp.pl/pacjent/rehabilitacja/fizjoterapia/fizjoterapia-ukladu-oddechowego/121760,cwiczenia-oddechowe dostęp: 20.12.2025

Banasiewicz T, Kobiela J, Cwaliński J et al. Rekomendacje w zakresie stosowania prehabilitacji, czyli kompleksowego przygotowania pacjenta do zabiegu operacyjnego. Pol Przegl Chir. (2023);95(4):61-91. https://doi.org/10.5604/01.3001.0053.8854 dostęp: 20.12.2025

Korzon, R. (2013). Postępowanie fizjoterapeutyczne u pacjentów po zabiegu resekcji miąższu płuca. Pneumonologia i Alergologia Polska. https://doi.org/10.5603/PIAP.2014.0008 dostęp: 20.12.2025

Słota D. Niezbecka J. Jabłoński M. Pielęgniarstwo rehabilitacyjne w Polsce – zasadność, celowość i możliwości. Pielęgniarstwo XXI wieku Nr 3 (52)/2015, DOI: 10.12923/p21w-2015-3/38 dostęp: 20.12.2025

Restrepo RD, Wettstein R, Wittnebel L, Tracy M. Incentive spirometry: 2011. Respir Care. 2011 Oct;56(10):1600-4. doi: 10.4187/respcare.01471.PMID: 22008401. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22008401/  dostęp: 21.12.2025

Spannbauer, A., Berwecki, A., Kocik, B., Mika, P., Kulik, A. (2021). Hospital rehabilitation of COVID-19 patients – own experience. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne/Surgical and Vascular Nursing, 15(3), 103-108. https://www.termedia.pl/Hospital-rehabilitation-of-COVID-19-patients-own-experience,50,45140,1,1.html dostęp. 21.12.2025

 zdjęcie: adobe stock

Niniejszy artykuł ma charakter edukacyjny i jest przeznaczony dla personelu medycznego (pielęgniarek, położnych). Nie stanowi porady medycznej ani indywidualnej decyzji terapeutycznej wobec konkretnego pacjenta. Opisane działania należy każdorazowo dostosować do stanu klinicznego chorego, obowiązujących w danej placówce procedur, zleceń lekarskich oraz kompetencji i uprawnień zawodowych. W przypadku pogorszenia stanu pacjenta lub objawów alarmowych należy niezwłocznie wdrożyć postępowanie zgodne z procedurami oddziału i wezwać lekarza/zespół odpowiedzialny za leczenie. Autor/Redakcja nie ponoszą odpowiedzialności za skutki wykorzystania treści niezgodnie z aktualną wiedzą, przepisami prawa lub lokalnymi procedurami.