Epidemiologia chorób psychicznych to dziedzina badająca częstość występowania, rozpowszechnienie i czynniki ryzyka zaburzeń psychicznych w populacji. Dla pielęgniarki psychiatrycznej znajomość aktualnych danych epidemiologicznych jest kluczowa – umożliwia lepsze planowanie działań profilaktycznych, dostosowanie opieki do realnych potrzeb pacjentów oraz efektywną edukację zdrowotną. Znajomość tych danych wspiera także prowadzenie rzetelnej psychoedukacji, umożliwia lepsze rozumienie uwarunkowań społeczno‑zdrowotnych.

Aktualna sytuacja w Polsce

Według badań EZOP‑II (2018) w Polsce szacuje się, że około 23–25% osób dorosłych w ciągu życia doświadcza przynajmniej jednego epizodu zaburzenia psychicznego, co oznacza realny problem zdrowia publicznego obejmujący miliony obywateli. Raport prezentuje wyniki ogólnopolskiego badania przeprowadzonego na reprezentatywnej próbie 15 tysięcy mieszkańców Polski.

Analiza objęła ocenę rozpowszechnienia zaburzeń psychicznych oraz ich uwarunkowań w trzech grupach wiekowych: dzieci do 6. roku życia, dzieci i młodzież w wieku 7–17 lat oraz osoby dorosłe.

· w grupie najmłodszych - dzieci do 6 lat - zaburzenia rozwoju psychicznego dotyczą ponad 400 tysięcy osób. Szczególnie wysoki odsetek występuje na obszarach wiejskich, gdzie przekracza 20%. Wyniki te wskazują na potrzebę podnoszenia kompetencji wychowawczych rodziców oraz zwiększenia dostępności wsparcia instytucjonalnego, w tym zapewnienia miejsc w przedszkolach, zwłaszcza na terenach wiejskich.

· wśród dzieci i młodzieży w wieku 7–17 lat doświadczenie zaburzeń psychicznych deklaruje co ósmy badany, co odpowiada ponad pół milionowi młodych osób. Problem jest szczególnie nasilony w rodzinach objętych pomocą społeczną - w tej grupie zaburzenia występują u ponad 20% dzieci. Kumulacja niekorzystnych czynników materialnych i zdrowotnych stanowi poważne wyzwanie wymagające ścisłej współpracy pomiędzy ośrodkami pomocy społecznej, służbami medycznymi i placówkami wsparcia psychologicznego.

· w populacji dorosłych różnego rodzaju zaburzeń psychicznych doświadcza ponad jedna czwarta mieszkańców kraju, czyli około 8 milionów osób. Częściej dotyczy to osób o niższym poziomie wykształcenia, osamotnionych (rozwiedzionych lub owdowiałych) oraz tych, które przedwcześnie wypadły z rynku pracy (bezrobotnych i rencistów). 

Mimo dużej skali problemu, jedynie kilkanaście procent osób z doświadczeniem zaburzeń psychicznych skorzystało z pomocy psychiatrycznej lub psychologicznej. Przyczyną jest nie tylko ograniczona dostępność specjalistycznych świadczeń, ale także utrzymujące się w społeczeństwie uprzedzenia i stygmatyzacja zarówno wobec osób chorujących, jak i instytucji psychiatrycznych. 

Ponad połowa Polaków deklaruje, że nie chciałaby placówki psychiatrycznej w swoim sąsiedztwie ani nie akceptuje osób z zaburzeniami psychicznymi w swoim bezpośrednim otoczeniu.

Autorzy raportu podkreślają, że bez gruntownej reformy systemu ochrony zdrowia psychicznego nie będzie możliwe znaczące polepszenie sytuacji. Poprawa kondycji psychicznej społeczeństwa wymaga działań długofalowych, opartych na dowodach naukowych – w tym promocji zdrowia psychicznego, skutecznej profilaktyki, wczesnej diagnostyki oraz zapewnienia dostępnego i kompleksowego leczenia.

W ujęciu epidemiologicznym najczęściej rozpoznawane są:

• zaburzenia lękowe - ok. 10–15% populacji dorosłej, obejmujące m.in. zaburzenia paniczne, uogólnione zaburzenie lękowe, fobie specyficzne i społeczne; ich przebieg często wiąże się z nawrotowością i znacznym ograniczeniem codziennego funkcjonowania,

• zaburzenia nastroju (w tym depresja) - ok. 10% dorosłych, zarówno w postaci pojedynczych epizodów depresyjnych, jak i przewlekłych form choroby afektywnej dwubiegunowej; w obu przypadkach występuje wysokie ryzyko nawrotu oraz współchorobowość z zaburzeniami lękowymi,

• uzależnienia od alkoholu i substancji psychoaktywnych - 2–5% populacji, w tym narastający problem nadużywania leków uspokajających i nasennych, szczególnie w grupach wiekowych powyżej 50. roku życia; w praktyce klinicznej coraz częściej obserwuje się również uzależnienia mieszane,

• schizofrenia - ok. 0,4–0,6% populacji; choroba o przewlekłym przebiegu, prowadząca do znacznego obciążenia funkcjonowania społecznego, zawodowego i rodzinnego, wymagająca kompleksowej, wielospecjalistycznej opieki.

Dane z raportu NFZ z 2023 r. potwierdzają stały i niepokojący trend wzrostu liczby pacjentów zgłaszających się po pomoc psychiatryczną. Największą dynamikę przyrostu obserwuje się w grupie osób młodych (15–29 lat), wśród których dominują depresja, zaburzenia lękowe oraz zaburzenia adaptacyjne. Eksperci wskazują, że przyczynami tej sytuacji są m.in. nasilona presja edukacyjna i zawodowa, zjawiska przemocy rówieśniczej i cyberprzemocy, niestabilność warunków społeczno‑ekonomicznych, a także ograniczony dostęp do szybkiej, bezpłatnej pomocy specjalistycznej, szczególnie w systemie opieki środowiskowej.

Czynniki ryzyka i determinanty zdrowia psychicznego w Polsce

Do najważniejszych czynników wpływających na epidemiologię zaburzeń psychicznych należą: uwarunkowania społeczne, ekonomiczne, indywidualne czynniki biologiczne oraz psychologiczne. W praktyce pielęgniarki psychiatrycznej uwzględnienie tych aspektów jest ważne i może być pomocne w ocenie potrzeb pacjenta i planowaniu interwencji. Najczęściej wskazywane w literaturze i raportach są:

• stres psychospołeczny związany z sytuacją ekonomiczną i zawodową, przewlekłe bezrobocie lub praca w warunkach wysokiego obciążenia
• zmiany w strukturze rodziny (np. rozpad więzi, migracje zarobkowe) oraz izolacja społeczna nasilająca poczucie osamotnienia,
• skutki pandemii COVID-19, w tym wzrost częstości zaburzeń lękowych, depresji oraz problemów adaptacyjnych,
• doświadczenia przemocy fizycznej, psychicznej lub seksualnej oraz przeżyte traumy, w tym z okresu dzieciństwa,
• ograniczony dostęp do specjalistycznej pomocy w niektórych regionach kraju, zwłaszcza na obszarach wiejskich,
• czynniki biologiczne, takie jak predyspozycje genetyczne, przewlekłe choroby somatyczne czy zaburzenia neurochemiczne,
• niski poziom wiedzy społecznej o zdrowiu psychicznym i obecne w kulturze stereotypy, które utrudniają wczesne szukanie pomocy.

Znaczenie dla praktyki pielęgniarki psychiatrycznej

Znajomość danych epidemiologicznych jest narzędziem pozwalającym pielęgniarce psychiatrycznej reagować na aktualne potrzeby zdrowotne populacji i działać prewencyjnie. Przekłada się na decyzje „tu i teraz” (kto wymaga pilniejszej oceny, jak często kontrolować, jakie wsparcie środowiskowe uruchomić) oraz na projektowanie programów profilaktycznych i edukacyjnych w placówce. Dzięki analizie tych danych może:

• identyfikować grupy ryzyka - łączenie danych epidemiologicznych z informacjami klinicznymi (wiek, płeć, współchorobowości, status socjoekonomiczny, miejsce zamieszkania) pozwala wyodrębnić pacjentów o podwyższonym ryzyku (np. młodzi dorośli 15–29 z objawami depresyjnymi; osoby 50+ z nadużywaniem leków nasennych/uspokajających; pacjenci po niedawnej hospitalizacji psychiatrycznej). Dla tych grup można zaplanować gęstsze wizyty kontrolne, częstszy kontakt telefoniczny/teleporady i wcześniejsze włączanie wsparcia rodzinnego
• planować i wdrażać działania profilaktyczne oraz programy edukacyjne dostosowane do potrzeb populacji, z naciskiem na eliminację barier w dostępie do pomocy
• monitorować skuteczność podejmowanych interwencji, wprowadzając modyfikacje w odpowiedzi na zmieniające się warunki epidemiologiczne,
• wspierać wczesne wykrywanie objawów zaburzeń poprzez regularne obserwacje 

Znajomość danych epidemiologicznych jest narzędziem pozwalającym pielęgniarce psychiatrycznej nie tylko reagować na aktualne potrzeby zdrowotne populacji, ale też działać prewencyjnie. Dzięki analizie tych danych może ona:

Badanie EZOP-II pokazało, że rzeczywista liczba osób wymagających wsparcia psychiatrycznego jest znacznie większa niż wynika z oficjalnych rejestrów. W praktyce pielęgniarki psychiatrycznej wiedza ta przekłada się na intensyfikację działań przesiewowych, edukacyjnych i środowiskowych.

Pomimo rosnącej świadomości społecznej, w Polsce wciąż istnieje niedobór specjalistów i placówek psychiatrycznych, a nierównomierne rozmieszczenie usług – szczególnie pomiędzy dużymi miastami a obszarami wiejskimi – powoduje trudności w dostępie do opieki, wydłużając czas oczekiwania i obniżając jakość wsparcia. 

Pielęgniarki psychiatryczne, dzięki swojej roli w środowisku pacjenta i stałemu kontaktowi z nim, mogą częściowo wypełniać tę lukę, inicjując działania profilaktyczne, prowadząc systematyczną psychoedukację, monitorując stan pacjenta między wizytami lekarskimi oraz aktywnie wspierając proces leczenia w warunkach domowych i środowiskowych. Mogą także pełnić funkcję łącznika między pacjentem, rodziną a zespołem terapeutycznym, co sprzyja poprawie współpracy i lepszemu przestrzeganiu zaleceń terapeutycznych.

Źródła: 

Kompleksowe badanie stanu zdrowia psychicznego społeczeństwa i jego uwarunkowań (EZOP II). https://ezop.edu.pl dostęp: 6.08.2025.

Kiejna A. Piotrowski P. Adamowski T. Moskalewicz J. Wciórka J. Stokwiszewski J. Rabczenko D. Kessler R. Rozpowszechnienie wybranych zaburzeń psychicznych w populacji dorosłych Polaków z odniesieniem do płci i struktury wieku - badanie EZOP Polska. Psychiatria Polska 2015;49(1):15-27.

https://www.psychiatriapolska.pl/Rozpowszechnienie-wybranych-zaburzen-psychicznych-w-populacji-doroslych-Polakow-z-odniesieniem-do-plci-i-struktury-wieku-badanie-EZOP-Polska,58183,0,1.html dostęp: 6.08.2025.

Górna K. Jaracz K. Kochański A. Pielęgniarstwo psychiatryczne. Wydawnictwo PZWL Wydanie II 2024. Str. 28-36

 zdjęcie: Adobe Stock