Balkonik rehabilitacyjny to jedno z najczęściej stosowanych narzędzi wspierających pionizację i samodzielne poruszanie się pacjentów. Choć wydaje się prostym urządzeniem, jego prawidłowy dobór i stosowanie wymaga wiedzy i praktyki. W artykule przedstawiamy kluczowe informacje, które pomogą pielęgniarkom i pielęgniarzom wspierać pacjentów w bezpiecznym korzystaniu z balkoników.

Kiedy stosuje się balkonik?

Balkoniki rehabilitacyjne są nieocenionym wsparciem dla pacjentów z czasowymi lub trwałymi ograniczeniami lokomocji. Ich stosowanie znajduje uzasadnienie zarówno w środowisku szpitalnym, jak i domowym. Wskazania do ich zastosowania obejmują szeroki zakres jednostek chorobowych i sytuacji klinicznych:

• choroby neurologiczne - np. w przebiegu udaru mózgu (szczególnie w fazie przewlekłej, przy hemiparezie), choroby Parkinsona (z objawami akinezji, drżeń i bradykinezji), stwardnienia rozsianego (przy spastyczności i zaburzeniach równowagi), neuropatii obwodowych oraz ataksji móżdżkowej. W tych przypadkach balkonik stabilizuje postawę ciała, zmniejsza ryzyko upadku i umożliwia samodzielne przemieszczanie się.

• choroby narządu ruchu - m.in. ciężkie zmiany zwyrodnieniowe stawów biodrowych lub kolanowych, osteoporoza z wtórnymi złamaniami kompresyjnymi kręgów, choroby zapalne stawów (np. reumatoidalne zapalenie stawów), zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa. Po endoprotezoplastyce stawów (biodrowych, kolanowych) balkonik bywa niezbędny w pierwszym etapie pionizacji i reedukacji chodu.

• osłabienie ogólne - pacjenci po długotrwałej hospitalizacji, chorobach nowotworowych, niewydolności narządowej (np. serca, nerek, wątroby), COVID-19, zaburzeniach odżywiania czy zespole słabości starczej. W takich sytuacjach balkonik wspiera samodzielność i umożliwia stopniowe zwiększanie aktywności.

• zaburzenia równowagi i koordynacji - występujące w przebiegu otępienia, choroby Alzheimera, a także przy zaawansowanym wieku. Balkonik może pełnić funkcję zewnętrznego wskaźnika postawy i narzędzia do reedukacji chodu.

• rekonwalescencja pooperacyjna - np. po operacjach jamy brzusznej, klatki piersiowej, kręgosłupa, zabiegach ortopedycznych, gdzie istnieje potrzeba ograniczenia obciążenia kończyn dolnych lub tułowia.

Rodzaje balkoników

Wyróżnia się kilka typów balkoników, które różnią się konstrukcją, zakresem wsparcia i przeznaczeniem funkcjonalnym. Znajomość ich charakterystyki pozwala dobrać odpowiedni model do konkretnego pacjenta:

• balkonik sztywny (stały) - pozbawiony kółek, wymaga od pacjenta unoszenia urządzenia przy każdym kroku. Charakteryzuje się największą stabilnością i jest zalecany u pacjentów z bardzo niskim poziomem sprawności fizycznej, np. po udarze z porażeniem połowiczym, w zaawansowanej chorobie Parkinsona, czy u osób z otępieniem i zaburzeniami poznawczymi, które wymagają powolnego, kontrolowanego poruszania się.

• balkonik kroczący (łamany) - umożliwia przesuwanie naprzemiennych połówek konstrukcji, co wspiera bardziej naturalny i płynny chód. Sprawdza się u pacjentów neurologicznych z jednostronnym deficytem motorycznym lub w rekonwalescencji po operacjach ortopedycznych kończyn dolnych, gdy nie ma możliwości pełnego obciążenia jednej nogi.

• balkonik na kółkach (rolator) - występuje w wersji 2- lub 4-kołowej. Modele czterokołowe są zazwyczaj wyposażone w siedzisko, hamulce i koszyk. Dedykowane są pacjentom o większym zakresie samodzielności, którzy potrzebują stabilizacji podczas dłuższego marszu (np. osoby z POChP, z niewydolnością serca w stopniu NYHA II–III, z uogólnioną sarkopenią). Rolatory są często wykorzystywane w opiece środowiskowej oraz w przestrzeni miejskiej.

• balkoniki specjalistyczne - obejmują m.in. balkoniki pachowe (dla pacjentów z uszkodzeniem kończyn górnych lub po amputacjach), balkoniki z podpórkami przedramionowymi (dla pacjentów z niedowładami rąk, np. w przebiegu stwardnienia rozsianego), a także modele pediatryczne z regulacją wysokości i zabezpieczeniami.

Dodatkowo na rynku dostępne są balkoniki wyposażone w akcesoria wspomagające: hamulce aktywne, amortyzatory, siedziska z oparciem, uchwyty na kule lub torby.

Wybór typu balkonika powinien być uzależniony od:

• kondycji pacjenta (równowaga, siła mięśniowa, koordynacja),

• wskazań medycznych i celu terapii (np. unikanie obciążenia, trening wytrzymałościowy),

• środowiska życia (mieszkanie z wąskimi przejściami, powierzchnie zewnętrzne),

• preferencji pacjenta (łatwość obsługi, możliwość składania, wygląd urządzenia).

Prawidłowy dobór rodzaju balkonika powinien być skonsultowany z fizjoterapeutą lub pielęgniarką środowiskową, a w przypadku dzieci i pacjentów neurologicznych – także z terapeutą zajęciowym.

Dobór balkonika - na co zwracać uwagę?

Dobór balkonika powinien być przeprowadzony przez wykwalifikowanego członka zespołu terapeutycznego – najczęściej fizjoterapeutę, pielęgniarkę lub lekarza. W przypadku opieki domowej, gdzie dostęp do fizjoterapeuty może być ograniczony, kluczowa jest rola pielęgniarki środowiskowej i jej znajomość parametrów technicznych i funkcjonalnych urządzenia. Podstawowe kryteria doboru obejmują:

• wzrost pacjenta - uchwyty balkonika powinny znajdować się na wysokości nadgarstków pacjenta przy swobodnie opuszczonych rękach. Zbyt wysoki balkonik powoduje unoszenie ramion, co prowadzi do przeciążenia obręczy barkowej. Zbyt niski – wymusza pochyloną postawę i zaburza biomechanikę chodu.

• siła rąk i chwytu - dla pacjentów z osłabieniem kończyn górnych, np. w przebiegu sarkopenii starczej, neuropatii cukrzycowej lub RZS, należy unikać modeli wymagających unoszenia (balkoniki sztywne). Lepszym wyborem mogą być balkoniki z podpórkami przedramionowymi lub modele na kółkach z hamulcami typu „pętla”.

• koordynacja i równowaga - osoby z zaburzeniami osi ciała, hemiplegią lub deficytem przedsionkowym mogą wymagać balkonika z dodatkowymi elementami wspierającymi (np. stelaż z podporami łokciowymi lub szeroką podstawą). W przypadku ataksji móżdżkowej pomocne są balkoniki z regulacją sztywności prowadzenia.

• zaburzenia poznawcze - u osób z otępieniem należy wybierać modele proste, o wysokim stopniu stabilności, bez ruchomych części lub z funkcją blokady kół. Balkonik nie powinien wymagać skomplikowanej obsługi, ergonomia i intuicyjność użytkowania to kluczowe elementy.

• warunki mieszkaniowe - wąskie drzwi, dywany, progi, podjazdy, a nawet rodzaj podłogi (śliska, dywanowa) wpływają na wybór modelu. W przypadku mieszkań z małą ilością przestrzeni zaleca się lekkie balkoniki składane z możliwością regulacji szerokości podstawy.

• możliwość składania i transportu - szczególnie ważna dla pacjentów korzystających z balkonika poza domem (np. na wizytach lekarskich, w kościele, u rodziny). Modele składane powinny mieć łatwy mechanizm składania, blokadę zabezpieczającą i stabilność po złożeniu. Dodatkowym atutem są uchwyty transportowe i torba na zakupy.

Ważne: 

Niezależnie od modelu, każdy balkonik powinien być dostosowany indywidualnie, uwzględniając zarówno potrzeby funkcjonalne pacjenta, jak i jego preferencje estetyczne, poziom akceptacji sprzętu oraz gotowość do nauki techniki chodu.

Technika marszu z balkonikiem

Prawidłowa technika poruszania się z balkonikiem jest nie tylko kwestią bezpieczeństwa, ale również warunkiem skutecznej rehabilitacji i zapobiegania powikłaniom (np. przeciążeniom stawów, urazom wtórnym, upadkom).

Kluczowe zasady techniki chodu:

• stanie wyprostowane - sylwetka pacjenta powinna być możliwie pionowa, z lekkim pochyleniem tułowia do przodu (do 5–10°), co zapewnia równowagę. Zgarbienie lub nadmierne pochylanie się nad balkonikiem przesuwa środek ciężkości i zwiększa ryzyko upadku.

• ustawienie balkonika - balkonik powinien być ustawiony przed pacjentem na odległość około 1 kroku (20–30 cm). Zbyt bliskie ustawienie ogranicza przestrzeń chodu, zbyt dalekie wymusza zbyt długie kroki i destabilizuje postawę.

• kolejność ruchu:

1. Przesunięcie balkonika o krok do przodu,

2. Krok słabszą (mniej sprawną) kończyną dolną,

3. Dociągnięcie silniejszej kończyny.

W przypadku porażenia połowiczego - pacjent powinien wykonywać pierwszy krok kończyną po stronie porażonej

·       uchwyty - ręce powinny spoczywać na uchwytach luźno, z lekkim naciskiem stabilizującym. Należy unikać nadmiernego ściskania uchwytów, które może prowadzić do przeciążenia nadgarstków lub drętwienia palców (np. u pacjentów z zespołem cieśni nadgarstka)

·     obrót i cofanie się - wykonywane powinny być powoli i kontrolowanie. Obracanie się z balkonikiem należy rozpocząć od przesunięcia urządzenia, a następnie przestawiania nóg. Cofanie się jest najtrudniejszym manewrem - zaleca się cofanie nóg do tyłu, z jednoczesnym przesunięciem balkonika, a nie jego ciągnięciem.

Edukacja pacjenta i opiekuna:

• technika chodu powinna być prezentowana pacjentowi stopniowo, od nauki prostego przesuwania balkonika po złożone manewry w przestrzeni.

• pielęgniarka lub fizjoterapeuta powinien nadzorować pierwsze próby i dostosowywać zalecenia do indywidualnych możliwości pacjenta.

• pomocne jest użycie luster (do kontroli postawy) oraz znaczników na podłodze (np. taśmy, linie), które ułatwiają utrzymanie odpowiedniej długości i kierunku kroku.

• u niektórych pacjentów warto rozważyć zastosowanie komendy słownych („przesuń - krok - dociągnij”), szczególnie w przypadku zaburzeń poznawczych lub afazji.

Technika marszu z balkonikiem powinna być elementem planu pielęgnacyjnego i podlegać regularnej ocenie. Zmiana postawy, chodu lub sposobu korzystania ze sprzętu może świadczyć o pogorszeniu stanu pacjenta i wymagać interwencji terapeutycznej lub ponownej kwalifikacji do innego typu balkonika.

Pokonywanie przeszkód i schodów

• przeszkody terenowe (np. progi, dywany, podjazdy):

◦ wszystkie nierówności i przeszkody w domu pacjenta powinny zostać zidentyfikowane i, w miarę możliwości, usunięte. Progi można niwelować matami najazdowymi, dywany zwinąć lub zabezpieczyć przed zwijaniem się, a podjazdy powinny mieć odpowiednie nachylenie i powierzchnię antypoślizgową.

◦ jeżeli przeszkód nie da się usunąć, należy oznaczyć je kontrastowym kolorem (np. taśmą fluorescencyjną lub kolorowym naklejeniem), aby pacjent mógł je wcześniej zauważyć.

◦ pielęgniarka lub fizjoterapeuta powinien nauczyć pacjenta techniki pokonywania przeszkód, w tym:

▪ unoszenia balkonika (w modelach sztywnych) nad niskimi przeszkodami,

▪ przetaczania (w modelach z kółkami), z zachowaniem pełnej kontroli i stabilizacji,

▪ zasady: najpierw balkonik, potem nogi - pacjent nie powinien próbować przekraczać przeszkód bez wcześniejszego przesunięcia sprzętu.

◦ zabrania się ciągnięcia balkonika za sobą, zarówno do tyłu, jak i bokiem, ponieważ może to prowadzić do utraty równowagi i upadku.

• schody:

◦ balkoniki nie są przeznaczone do poruszania się po schodach - nawet w przypadku modeli z kołami. Zastosowanie ich w tej sytuacji jest niebezpieczne i grozi upadkiem.

◦ w przypadku konieczności poruszania się po schodach (np. w bloku bez windy), pacjent powinien:

▪ Zostać zaopatrzony w laskę, kulę łokciową lub inny sprzęt alternatywny,

▪ korzystać z poręczy (najlepiej dwustronnych),

▪ być asekurowany przez opiekuna lub pielęgniarkę, zwłaszcza przy wchodzeniu i schodzeniu z obciążeniem,

▪ otrzymać instruktaż „krok po kroku”: przy wchodzeniu - najpierw zdrowa noga, potem chora; przy schodzeniu - odwrotnie: najpierw chora, potem zdrowa,

▪ jeśli pacjent nie jest w stanie samodzielnie pokonywać schodów mimo wsparcia, należy rozważyć zmianę organizacji przestrzeni lub przyznanie świadczenia wspierającego (np. schodołazu).

Źródła:

Sendhai I Jacobs J. Wyroby medyczne wspomagające poruszanie się - zastosowanie u osób w starszym wieku - strona 2. Medycyna Praktyczna 2022. https://www.mp.pl/medycynarodzinna/artykuly/294910,wyroby-medyczne-wspomagajace-poruszanie-sie-zastosowanie-u-osob-w-starszym-wieku,1 dostęp: 10.09.2025

Majchrzyk I. Upadki u osób w podeszłym wieku – praktyczne spojrzenie na rolę pielęgniarki w profilaktyce. Medycyna Praktyczna 2016. https://www.mp.pl/geriatria/wytyczne/152590,upadki-u-osob-w-podeszlym-wieku dostęp: 10.09.2025

Zasadzka E. Samodzielność osób starszych w aspekcie możliwości ich usprawniania. Wydział Nauk o Zdrowiu Poznań 2013. https://www.wbc.poznan.pl/Content/304353/index.pdf dostęp: 10.09.2025.

Szczepańska-Gieracha J. Rymaszewska J. Kowalska J. Problemy długoterminowej hospitalizacji i rehabilitacji osób starszych z zaburzeniami poznawczymi. Psychogeriatria Polska 2011;8(1):1-9. 

https://www.researchgate.net/profile/Joanna-Kowalska-2/publication/284722212_Problems_of_long-term_hospitalization_and_rehabilitation_of_the_elderly_with_cognitive_deficits/links/56575a9c08ae1ef9297bb6bb/Problems-of-long-term-hospitalization-and-rehabilitation-of-the-elderly-with-cognitive-deficits.pdf?_sg%5B0%5D=started_experiment_milestone&origin=journalDetail  dostęp: 10.11.2025